مجله علمي پژوهشي بيولوژي دريا- دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز                                                            سال دوم، شماره اول، بهار 1389

 

بررسي و مقايسه تجمع فلزات سنگين در كنسروماهي تون شهرهاي شوشتر، اصفهان و همدان

 

ولايت زاده، م.، عسكري ساري، ا.، بهشتي، م.، حسيني، م. و محجوب، ث ،. 1389. بررسي و مقايسه تجمع فلزات سنگين در كنسرو ماهي تون شهرهاي شوشتر، اصفهان و همدان. مجله بيولوژي دريا، دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز، سال دوم، شماره اول، صفحات 74-71.

 

 

واژگان كليدي: كنسرو، ماهي تون، فلزات سنگين.

 

محصولات دريايي نقش قابل توجهي در تامين غذاي مردم جهان دارند كه با شناسايي برتري غذايي اين فرآورده ها بر ديگر مواد پروتئيني روز به روز بر مصرف آنها افزوده مي شود (رضايي و همكاران،1384)، زيرا حاوي مقدار زيادي پروتئين و اسيدهاي چرب امگا مي باشد و اسيدهاي چرب اشباع شده آن كم است (Tuzen and Soylak, 2007 ; Ikem and Egiebor, 2005). همگام با رشد تقاضا، افزايش روند آلودگي اكوسيستم هاي دريايي به شكلي جدي، احتمال بروز مشكلات كيفي در اين منبع ارزشمند غذايي را تشديد كرده است (Laimansoetal., 1999). خوردن غذا به عنوان راه اصلي جذب و در معرض قرار گرفتن فلزات سنگين شناخته شده است (Celik and

Oehlenschlager, 2004). در ميان منابع غذايي، ماهيان به طور مداوم در معرض فلزات سنگين موجود در آبهاي آلوده قرار دارند، اين فلزات مي توانند در بافت هاي ماهي به ميزان متفاوت تجمع يابند كه به اندازه و سن ماهي بستگي دارد (Marijicand

بنابراين ماهي شاخص زيستي .( Raspor, 2007; Demirezen and Uruc, 2006 Keskinetal., ) مناسب  براي تعيين غلظت فلزات سنگين در اكوسيستم هاي آبي است  .(2007; Burger et al., 2002

محمد ولايت زاده1*، ابوالفضل عسكري ساري2، محبوبه بهشتي3، محسن حسيني4  و ثمين محجوب5 

 

  1. 1. عضو باشگاه پژوهشگران جوان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز.

2.استاديار دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز.

  1. دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات خوزستان.
  2. دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز.

 

نويسنده مسئول مكاتبات    *   mohammadvelayatzadeh@yahoo.com

تاريخ دريافت: 16/10/1388  تاريخ پذيرش: 03/02/1389

 

 

لشكري مقدم و همكاران در سال 1387 ميزان تجمع فلزات سنگين نيكل، كبالت، روي و كادميوم را در كنسرو تون ماهيان و روغن حاصل از آنها مطالعه نمودند (لشكري مقدم و همكاران، 1387).  Ezzatpanah و همكاران در سال (2009) ميزان تجمع كادميوم و سرب را در كنسرو ماهي تون ايران را بررسي نمودند. همچنين قاضي خوانساري و افشار در سال 1375 و  سالار آملي و علي اصفهاني نيز در سال 1387 تجمع فلزات سنگين را در كنسرو ماهي تون ايران را بررسي نمودند (قاضي خوانساري و افشار، 1375 ؛ سالار آملي و علي اصفهاني، 1387). در اين زمينه مطالعات ديگري در جهان انجام شده است كه مي توان به مطالعات تجمع جيوه در كنسرو ماهي اشاره نمود (Yallouz et

1891 ,.al., 2001 ;Acra et al). همچنين Cesar و همكاران ميزان تجمع دو عنصر كروم و سرب را در اين فرآورده دريايي مطالعه نمودند (1002 ,.Cesar et al).

در ايران مانند بسياري از كشورهاي ديگر، مصرف كنسرو ماهي به خصوص كنسرو ماهي تن به علت استفاده راحت و آسان ترجيح داده مي شود (9002 ,.Ezzatpanah et al) به طوري كه در سال 1386 كشور ايران با 134 كارخانه كنسرو ماهي 569 ميليون قوطي كنسرو ماهي توليد نموده (دفتر برنامه ريزي، گروه آمار و مطالعات توسعه شيلاتي، 1388) و اكنون با توجه به اينكه كنسرو ماهيان تن در ايران توسط بسياري از مردم مصرف مي گردد و همچنين اهميت فلزات سنگين و سميت آنها در اكوسيستم هاي آبي اين تحقيق با بررسي تجمع فلزات سنگين جيوه، كادميوم، نيكل، قلع، روي و آهن در كنسرو تون ماهيان شهرهاي شوشتر، همدان و اصفهان در سال 1388 انجام پذيرفت.

54 نمونه كنسرو كارخانه هاي سه شهر مورد نظر به صورت تصادفي از بازار شهر اهواز تهيه شد. نمونه هاي كنسرو ماهي تون به آزمايشگاه كيميا پژوه البرز واقع در شهركرد فرستاده شدند.

نمونه هاي به دست آمده را به مدت 120 تا  150 دقيقه در آون با دماي 65 درجه سانتيگراد قرار داده تا به وزن ثابت رسيده و سپس از داخل آون خارج شوند. براي هضم نمونه ها از روش مرطوب استفاده شد(Kalay and Bevis, 1997; Okoye,

1991). همچنين سنجش فلزات جيوه، كادميوم، روي، آهن، قلع و نيكل به روش جذب اتمي با كمك دستگاه Perkin Elmer4100 انجام شد(Ahmad and Shuhaimi-Othman,

0102 ,.2010 ; Olowu et al).عنصر جيوه با سيستم هيبريد، عناصر نيكل، قلع و كادميوم با سيستم كوره گرافيتي و عناصر روي و آهن با سيستم شعله اندازه گيري شدند.در اين بررسي تجزيه و تحليل داده ها به كمك نرم افزارSPSS17  انجام شد و ميانگين تيمارها به كمك آناليز واريانس t-test با يكديگر مقايسه شدندكه وجود يا عدم وجود اختلاف معني دار در سطح 5 درصد (P=0.05) تعيين گرديد.

در جدول 1 ميانگين مقادير به دست آمده فلزات سنگين آمده است. بر اساس نتايج به دست آمده در اين تحقيق ميزان فلزات سنگين در نمونه هاي اصفهان و شوشتر اختلاف معني داري داشت (0.05≤P). همچنين غلظت جيوه، كادميوم، نيكل و قلع نمونه هاي همدان و شوشتر اختلاف معني داري داشت (0.05≤P) اما روي و آهن اختلاف معني داري نداشت

(0.05≥P). غلظت فلزات در نمونه هاي كنسرو اصفهان و همدان اختلاف معني داري نداشت (0.05≥P).

  جدول 1:غلظت فلزات سنگين درنمونه هاي كنسرو ماهي

تون (مقادير روي و آهن بر حسب ميلي گرم بر كيلو گرم و                  فلزات ديگر بر حسب ميكروگرم بر كيلوگرم) شهرها  همدان          اصفهان

فلزات

جيوه    77/1±80/35   33/1±53/37 55/7±73/48

171/66±31/21 54/99±4/52 85/36±27/05  نيكل
297/76±53/14 141/43±5/45 196/76±46/40 كادميوم
62/13±12/28 28/60±1/85 41/60±14/89  قلع
5/36±0/82 2/84±0/42 4/74±2/67 روي
7/63±0/04 4/29±0/45 6/37±3/08 آهن

 

بر اساس نتايج به دست آمده در اين تحقيق مقادير فلزات سنگين جيوه، كادميوم، قلع، روي، نيكل در نمونه هاي شوشتر بالاتر از نمونه هاي اصفهان و همدان بود، تنها غلظت آهن در نمونه هاي همدان بالاتر بود. همچنين مشاهده مي شود كه ميزان آهن در كنسرو هر سه كارخانه بالاتر از عنصر روي بود.

 بررسي و مقايسهتجمع فلزات سنگين در كنسروماهي تون شهرهاي شوشتر، اصفهان و همدان

ميزان تجمع عناصر عبارت است از: كادميوم< نيكل< قلع< جيوه.

در اين تحقيق ميانگين غلظت جيوه به دست آمده پايين تر از

آستانه مجاز استانداردهاي جهاني EPA ،WHO و  FDA (500، 1000 و  1000 ميكروگرم بر كيلوگرم) مي باشد. نتايجي كه تاكنون از آناليز جيوه در اين فرآورده در كشورهاي مختلف به دست آمده با يكديگر تفاوت دارند: Yallouz و همكاران (2001) در برزيل ميزان جيوه را 65/0 ميلي گرم در كيلوگرم اعلام نمودند كه 51 درصد نمونه ها بيشتر از 5/0 ميلي گرم در كيلوگرم و 15 درصد آنها بيش از 1 ميلي گرم در كيلوگرم (استانداردهاي اعلام شده توسط FDA) بود (1002 ,.Burger .(Yallouz et al و  Gochfeld در سال 2004 با آناليز 168 نمونه كنسرو تن، مقادير جيوه تام را 456/0 ميلي گرم در كيلوگرم در گونه اي از ماهي تن اعلام نمودند كه 25 درصد آنها بالاتر از استاندارد 5/0ميلي گرم در كيلوگرم (WHO) و حداكثر به دست آمده 956/0 ميلي گرم در كيلوگرم بوده است(Acra .(Burger and Gochfeld, 2004، مقدار جيوه تام در نمونه هاي كنسرو تن لبنان را (49 ـ/0 25/0) 3/0 ميلي گرم در كيلوگرم گزارش نموده است ( ,.Acra et al

1981). همچنين در تحقيقي مقطعي جهت اندازه گيري فلزات سنگين در كنسروهاي تن ايران، مقدار جيوه تام كمتر از استانداردها به دست آمد (4002 ,.EmamiKhansari et al). در مطالعه اي ميزان جيوه كل در نمونه هاي آناليز شده 35/63 ± 65/146 ميكروگرم بر كيلوگرم به دست آمد كه در مقايسه با استاندارد اعلام شده از EPA و  FDA 1(ميكروگرم در گرم) در مقادير كمتري قرار دارد و حتي حداكثر غلظت اين فلز نيز از استاندارد كمتر مي باشد (سالار آملي و علي اصفهاني،1387) كه نتايج دو بررسي اخير با نتايج تحقيق حاضر هماهنگي دارد، اما دليل متفاوت بودن ميزان جيوه در نمونه هاي كنسرو ماهي تن در كشورهاي مختلف جهان به شرايط زيست محيطي اكوسيستم ها و نوع گونه بستگي دارد. در اين تحقيق ميزان فلزات كادميوم، نيكل، قلع و روي نيز كمتر از استانداردهاي بين المللي به دست آمد.در تحقيقات مختلف در زمينه فلزات سنگين در نمونه هاي كنسرو تون ماهيان نتايج متفاوتي را نشان مي دهد. در بررسي لشكري مقدم و همكاران (1387) بر روي غلظت فلزات سنگين گوشت و روغن كنسرو ماهي تون مشخص شد كه ميزان نيكل در گوشت ماهي تون كم بود اما در روغن اين محصول مقادير بالايي از نيكل وجود داشت، همچنين داراي مقادير بالايي كادميوم بود كه در مقايسه با استاندارد NHMRC  بيش از آستانه مجاز (كمتر از 05/0 ميلي گرم در كيلوگرم) مي باشد (لشكري مقدم و همكاران، 1387). همچنين در بررسي ديگر آلودگي سرب و كروم در اين فرآورده دريايي به اثبات رسيده است (Cesar et 1002 ,.al). در بررسي Ezzatpanah و همكاران در كنسرو ماهي تن زرد باله ميزان سرب و كادميوم به دست آمده كمتر از مقادير ثبت شده توسط موسسه تحقيقات و استانداردهاي صنعتي  و كميته انجمن اروپا مي باشد. در بررسي Ikem و همكاران ميزان فلزات سنگين سرب، كادميوم و مس پايين تر از استاندارد MAFF و فلز قلع پايين تر از استاندارد كشور برزيل به دست آمد

(5002 ,Ikem and Egiebor). قاضي خوانساري و افشار در سال 1375 غلظت فلزات سنگين در كنسرو ماهي تن را اندازه گيري نمود و نشان داد كه مقادير فلزات از جمله كادميوم، آرسنيك، سرب، جيوه و قلع پايين تر از استانداردهاي بين المللي مي باشد. همچنين مطالعات مشابهي در تركيه توسط Tuzen و  Soylak در سال 2006 و در ليبي توسط Voeborlo در سال

 مجله علمي پژوهشي بيولوژي دريا- دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز                                                            سال دوم، شماره اول، بهار 1389

1999 بر روي كنسرو ماهي تون انجام گرديد كه نتايج نشان داد كه اين محصول عاري از آلودگي به فلزات سنگين مي باشد (9991 ,.Tuzen and Soylak, 2006 ;Voeborlo et al) كه نتايج اين مطالعات با اين تحقيق هماهنگي دارد و علل مختلفي مانند مراحل عمل آوري كنسرو مي تواند داشته باشد.

Ezzatpanah و همكاران در سال 2009 نشان دادند كه مراحل تهيه كنسرو از جمله مرحله انجماد زدايي، پخت و استريل كردن ميزان سرب و كادميوم را به طرز قابل توجهي كاهش مي دهد (9002 ,.Ezzatpanah et al). با توجه به اينكه غلظت فلزات جيوه،كادميوم، قلع و نيكل پايين تر از حد مجاز استانداردهاي بين المللي مي باشند، همچنين فلزات روي، آهن از عناصر ضروري بدن هستند و مقادير آنها در اين بررسي در حد مطلوب مي باشند، مي توان بيان نمود كه مصرف كنسرو ماهي تون توليد شده در ايران جهت استفاده انسان مشكلي ايجاد نمي كند.

 

منابع 

  1. دفتر برنامه ريزي، گروه آمار و مطالعات توسعه شيلاتي ،.
  2. 1388. سالنامه آماري سازمان شيلات ايران (1386ـ 1379). 56 ص.
  3. رضايي، م.، ناصري، م.، عابدي، ع. و افشار نادري، ا ،. 1384.

سنجش مقادير برخي عناصر سنگين (آهن، مس، روي، منيزيم، منگنز، جيوه، سرب و كادميوم) در بافت هاي خوراكي و غير خوراكي ماهي كفال پشت سبز (Liza dussumieri) سواحل بوشهر. مجله علوم دريايي ايران، سال چهارم، شماره سوم و چهارم، صفحات 67-59.

  1. سالار آملي، ج.و علي اصفهاني، ط ،. 1387. تعيين ميزان جيوه تام و تاثير عامل احيا كننده و وزن نمونه بر آن در كنسروهاي ماهي

تون به روش هيدريدژنراتورـ اتميك ابزربشن (HG-AAS). مجله تحقيقاتي دامپزشكي،563(): صفحات 335ـ 331.

  1. قاضي خوانساري، م. و افشار، م ،. 1375. تعيين فلزات سنگين

(سرب، كادميوم و روي) در آبهايخليج فارس. سمينار انجمن سم شناسي و مسموميت هاي ايران، دانشكده پزشكي، دانشگاه علوم پزشكي تهران، ايران.

  1. لشكري مقدم، ن.، رباني، م.و احمدپناهي، ه ،. 1387.برسي مقادير فلزات سنگين (روي، كبالت، نيكل و كادميوم) در تون ماهيان كنسرو شده و روغن آن. مجله پژوهش هاي علوم و فنون دريايي، سال سوم، شماره دوم، صفحات 84-78.
  2. Acra, A.,Namaan, S .and Raffoul, Z., 1981.

Totalmercury levels in canned and frozen fish importedinto Lebanon, Bull. Environ.

Contam.Toxicol.27:209-212.

  1. Ahmad, A.K. and Shuhaimi-Othman, M. 2010.

Heavy metal Concentration in Sediments and

fishes from Lake Chini, Pahang, Malaysia.Journal of Biological

Sciences.10(2: 93-100.

  1. Burger, J., Gaines, K.F., Shne Boring, C., Stephenes, W.L., Snodgrass, J., Dixon, C., McMahon, M., Shukla, S., Shukla, J. and Gochfeld, M., 2002. Metal levels in fish from the Savannah river Potential hazards to fish and other receptors. Environmental Research., 89: 85-97.
  2. Burger, J. and Gochfeld, M., 2004. Mercury in cannedtuna white versus light and temporal variation.Environ. Res., 96: 239-249.
  3. Celik, U., and Oehlenschlager, J., 2004. Determination of Zinc and Copper in fish Samples Collected from Northeast Atlantic by DPSAV. Journal Food Chemistry.,87: 343-347.
  4. Cesar, R.T., Wendeli, K.T. and Coltro, M., .1002 Characteristic levels of some heavy metals from Brazilian canned fish. Journal of food composition and analysis. 14: 611-617.
  5. Demirezen,           and        Uruc,      K.,          2006.

Comparative Study trace elements in certain fish meat and meat products. Journal of Meat Science.,74: 255-260.

  1. EmamiKhansari, F., Ghazi- Khansari, M. and Abdollahi, M. 2004. Heavy metals content of canned tuna               Journal      Food

Chemistry.,93: 293-296.

  1. Ezzatpanah, H., Ganjavi, M., Givianrad, M.H. and Shams, A., 2009. Effect of canned tuna fish processing steps on lead and cadmium of Iranian tuna fish. Journal of Food chemistry.
  2. Ikem, A. and Egiebor, N.O., 2005. Assessment of trace elements in canned fishes (mackerel, tuna, salmon, sardines and herrings) marketed in Georgia and Alabama (United States of America). Journal of Food Compo. Anal., 18: 771-787.
  3. Kalay, G. and Bevis, M.J., 1997. Structure and physical property relationships in processed polybutene. Journal Polym Sci. Polym Phys. Ed,.35:415.
  4. Keskin, Y., Baskaya, K., Ozyaral, O., Yurdun, J., Luleci, N.E. and Hayran, O., 2007. Cadmium, Lead, Mercury and Copper in fish from the Marmara Sea, Turkey. Bulletin of Environmental Contamination and

Toxicology., 78: 258-261.

  1. Laimanso, R., Cheung, Y. and Chan, K.M., 1999. Metal concentration in the tissues of rabbitfish collected from ToloHarbour in Hong kong. Journal Marine Pollution

Bulletin., 39: 123-134.

  1. Marijic, V.F. and Raspor, B., 2007. Metal exposure assessment           in            native      fish, Mullusbarbatus L., from the Eastern Adriatic
 بررسي و مقايسهتجمع فلزات سنگين در كنسروماهي تون شهرهاي شوشتر، اصفهان و همدان

Sea. Journal Toxicology Letters., 168(3):  .292-301

  1. Olowu, R.A., Ayejuyo, O.O., Adewuyi, G.U.,

Adejoro, I.A., Denloye, A.A.B., Babatunde,

A.O. and Ogundajo, A.L., 2010. Determination of Heavy Metals in Fish Tissues, Water and Sediment from Epe and Badagry Lagoons, Lagos, Nigeria. Journal of Chemistry.,7(1): 215-221.

  1. Okoye, B.C.O., 1991. Heavy metals and organisms in the Lagos Lagoon. International Journal of Environmental Studies.,37: 285292.
  2. Tuzen, ,         and        Soylak, M.,      2007.

Determination of trace metals incanned fish marketed in Turkey. Journal of Food Chemistry.,101: 1378-1383.

  1. Voegborlo, R.B., El-Methnani, A.M. and Abedin, M.Z., 1999. Mercury, Cadmium and lead content of canned tuna fish. Journal of Food Chemistry.,67: 341-345.
  2. Yallouz, A., Campos, R.C. and Louzada, A., .1002Niveis de mercurioematum solid on latado comercializad on acid ade do Rio de Janeiro. Ciencias. Technol. Aliment.

Campinas., 21: 1-4.