آزماییهای خود مشغول بوده و چنان مینماید که ریاضت میکشیده و چله مینشسته. پیداست که در این زندگی بساط عیش و عشرتی نداشته و در عزلت کده او زندگانی ساده و حتی قرین ناکامی بوده است. نکته دیگری که از آثار او بر میآید این است که زندگی خود را از راه برزگری میگردانده است (نفیسی، 1362: 15).
سخن سالار گنجه نه تنها شاعری چاپلوس و ریاکار نبود و به هیچ درباری وابستگی نداشت بلکه از نظر پاکی اخلاق نیز در بین شاعران پارسیگوی کمتر نظیری میتوان برای او پیدا کرد. شاعری است پاکدامن، عفیف و پارسا که به شدت از منهیات میپرهیزد. در زهد و پاکدامنی آن چنان صادق است که حتی حاضر نیست اندک غبار شبههای بر دامن پاک زاهدانهاش بنشیند (دلیری مالوانی، 1376: 369).
از سراسر آثار نظامی پیداست که با پادشاهان زمانه سر و کاری نداشته است و تنها یک بار آن هم در مدت یک روز به دیدار اتابیک قزل ارسلان رسیده است و این که در مثنویهای او اشعاری در مدح پادشاهان و امرای زمانه هست و پادشاهان و امرا از او میخواستند که چیزی برایشان بگوید و بفرستد و وی نیز چنان میکرده و آن باری هم که به دیدار قزل ارسلان رسیده وی خود جویای این ملاقات شده است (همان، 370).
نکته مهمی که از مطالعه آثار نظامی بر میآید این است که وی مشربی نزدیک به مشرب تصوف داشته، هر چند که ظاهرا پیرو هیچیک از فرق تصوف زمان خود نبوده است. نظامی خود در مخزن الاسرار و پس از آن در اسکندر نامه (شرف نامه) که افکار صوفیانه به اسکندر نسبت داده است عقاید خاص خود را که همه جا با اصول تصوف تطبیق میکند به میان آورده است. در مخزن الاسرار سیر و سلوک خود و دو خلوتی را که داشته است بیان میکند و حتی تصرف اهل همت را در موجودات به میدان آورده است (همان، 371).
کاملترین بیانات او در زمینه عقاید عرفانی و مشرب تصرف او همین منظومه مخزن الاسرار اوست که مجموعهایست از سیر و سلوک و نماینده کامل عقاید و معلومات او به شمار میرود و در این منظومه از اصول شعرای بزرگ متصوف پیروی کرده و افکار و عقاید خود را در ابواب و فصول مختلف آورده و در ذیل هر گفتهای حکایت و تمثیلی که معرف و مفسر آن گفتارست جای داده و به همان اصولی رفته است که بزرگترین شاعران تصوف مانند سنایی و عطار و جلال الدین بلخی هم آن اصول را پیش گرفتهاند و به همین جهت پس از نظامی بسیاری از شعرای بزرگ ایران که آنها نیز مشرب تصوف داشتهاند همان اصول مخزن الاسرار را در تقلیدهایی که از آن کردهاند از دست ندادهاند (صفا، 1370 : 317)
نکته دیگری که از آثار وی بر میآید این است که وی در رشتههای مختلف حکمت متداول آن زمان دست داشته است و پیداست که در این رشتهها درس خوانده و کار کرده است و گاهی عقاید حکما را در مسائل مختلف در آثار خویش به میان میآورد و بسیاری از اصطلاحات حکمت را نیز به کار میبرد (همان، 317).
3-1-6- باورهای دینی و طریقت حکیم
حکیم الهی گنجه شاعریست متدین و دارای اعتقاد سترگ اسلامی و در گفتار و کردار پای بند به اصول و مبانی دین. در این نظر نه تنها همه شرح حال نویسان گذشته و حال هم عقیدهاند بلکه سروده هایش نیز گواهی راستین بر التزام عملی او به دستورهای دینی است (دلیری مالوانی، 1376: 371).
حکیم گنجه از نظر مذهبی پیرو شافعی و از نظر کلامی اشعری بود ولی مانند بسیاری از سخنوران صوفی مسلک پاک نهاد ایرانی به خاطر صفای باطن و اندیشه فروزان خود به مولی الموحدین حضرت علی (ع) عشق میورزید (همان، 372). این معنی به خوبی از این بیت شرفنامه آشکار است:
«به مهر علی گرچه محکم پیم ز عشق عمر نیز خالی نیم» (همان، 372)
زندگی زاهدانه و افکار بلند عارفانهاش در پنج گنج جاودانه به ویژه در مثنوی عرفانی مخزن الاسرار مقام بلندش را در عرفان ناب اسلامی ثابت میکند (دلیری مالوانی، 1376: 373).
3-1-7- معلومات حکیم
حکیم نظامی یکی از چند شاعر بزرگ پارسی گوی است که در دانشهای عقلی چون فلسفه، الهیات، منطق، ریاضیات، نجوم، موسیقی و پزشکی و همچنین در علوم نقلی مانند قران، اخبار، فقه، حدیث، تاریخ و سایر علوم و فنون متداول عصر خود بهره کافی داشت. آثار همه این دانشها در جای جای پنج گنج جاودانه او به چشم میخورد. نظامی به عنوان حکیمی خداشناس در مثنویهای پنجگانهاش با استدلالهای عقلی و قیاسهای منطقی به اثبات وجود خداوند متعالی میپردازد و همچون متکلمی فیلسوف عقاید طبیعیون و دهریون را رد میکند. در مثنوی خسرو و شیرین با شرح لحنهای گوناگون موسیقی قدیم ایرانی و در لیلی و مجنون با توصیف عالمانه اصطلاحات نجومی و صورتهای فلکی دامنه گسترده آگاهیهای وسیع خود را از دانشهای گوناگون به نمایش میگذارد و ثابت میکند که شاعری حکیم و دانشمندی سخن آفرین است (همان، 374).
3-1-8- وطن پرستی حکیم
سخنسرای بلند آوازه گنجه همچون استاد خود، حکیم فرزانه طوس به سرزمین آباء و اجدادی خود یعنی ایران عشق میورزید. از سویی داستانهای کهن ایرانی را در لباس فاخر شعر جاودانگی بخشید و از سوی دیگر در مقدمهی همین داستانها که رنگ ملی و میهنی داشت عالیترین افکار خداپسندانه و زیباترین معراجیهها را در ادب فارسی آفریده که قرنهای متمادی مورد تقلید شاعران ایرانی قرار گرفت (همان، 374).
3-1-9- عصر زندگی
عصر زندگی نظامی بسیار روشن است و تا کنون کسی در آن تردیدی نکرده است و آن هم به دلیل اشارات صریحی است که در آثار اوست. نظامی در قرن ششم زیسته و قسمت اعظم عمر او در نیمه دوم این قرن گذشته است. تذکره نویسان وی را با اتابیکان اذربایجان معاصر دانستهاند و
این نکته نیز کاملا درست است زیرا از مطالعه آثار نظامی بر میآید که وی زمانی پادشاهی اتابیک شمس الدین ایلدگز و پسر او شمس الدین ابو جعفر محمد جهان پهلوان و پسر دیگر ایلدگز مظفرالدین قزل ارسلان عثمان و پسر جهان پهلوان نصرت الدین ابوبکر را درک کرده است. عده کثیری از شعرای عراق و آذربایجان و حتی شعرای خراسان و ماورإالنهر در قرن ششم مداحان اتابیکان آذربایجان بودهاند و از اینجا آشکار است که پادشاهان این سلسله به ادبیات توجهی بسیار داشتهاند و حتی از راههای بسیار دور شاعران به دربار ایشان میرفته و از سخن پروریهای ایشان بهرهمند میشدهاند (نفیسی، 1362: 25).
بحبوحه شاعری نظامی از 570 تا 597 بوده است و این تاریخ درست مقارن است با سلطنت جهان پهلوان و قزل ارسلان و ابوبکر و به همین جهت است که تذکرهنویسان نظامی را از شعرای دوره اتابیکان آذربایجان دانستهاند وانگهی نظامی خود در آثار خویش به پادشاهان این سلسله اشاره کرده است. برخی از مؤلفان نیز نظامی را معاصر سلطان بهرامشاه بن مسعود غزنوی پادشاه معروف و نوزدهمین پادشاه این سلسله دانسته و گفتهاند که مخزن الاسرار را به نام او سروده است. نظامی در مخزن الاسرار از وی نام برده ولی مخزن الاسرار را برای او به پایان نرسانده است و بلکه برای بهرامشاه دیگری تمام کرده است (همان، 29).
3-1-10- مدت عمر
آخرین تاریخی که نظامی در آثار خود آورده است، سال 597 است که تاریخ اتمام شرفنامه اسکندریست. پیداست که در این زمان نظامی پیر بوده زیرا پیش از آن در مثنویهای دیگر از شکستگی و ناتوانی خود یاد میکند (نفیسی، 1362: 31).
در خصوص رحلت نظامی مؤلفان اتفاق نظر ندارند و این معاملهایست که با اکثر شعرای بزرگ ایران روا داشتهاند و گویا دلیل این اختلاف آن است که در ایران قدیم وسایل ارتباط بسیار کند بوده و خبر رحلت اشخاص نامی همیشه به فاصلههای کم و بیش به اقطار مملکت میرسیده است و به همین جهت کسی که نزدیکتر بوده زودتر میشنیده و آن که دورتر بوده است دیرتر آگاه میشده است و بنابراین در هر ناحیهای یک تاریخ برای در گذشتن مردان بزرگ ضبط میکردهاند. یعنی از 576 گرفته تا 589 روایات مختلف است. بالاخره چنانچه از ظاهر وقایع و روایات بیرون میآید تقریبا مسلم میشود که رحلت نظامی در سالهای آخر قرن ششم و در هر حال پس از 597 بوده است و همان 598 بهترین روایت است و در این زمان سن وی از 60 متجاوز بوده است (همان، 65).
3-2-آثار نظامی
3-2-1- خمسه نظامی
خمسه نظامی مجموعهای است مرکب از پنج کتاب منظوم که به همین جهت آن را خمسه خواندهاند و به همین جهت آن را در قدیم پنج گنج نامیدهاند. این کتاب مرکب از پنج مثنوی است. که عبارتند از مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر یا بهرام نامه و اسکندرنامه. این پنج کتاب هر یک جداگانه سروده شده و سپس هر پنج کتاب را در نسخهای جمع کردهاند و به اسم خمسه یا پنج گنج خواندهاند. پنج کتاب خمسه روی هم رفته متجاوز از 45 سال وقت صرف سرودن آنها شده است (نفیسی، 1362: 72).
3-2-1-1- مخزن الاسرار
منظومهای است عرفانی، اخلاقی و دینی که حکیم نظامی آن را در پیرامون چهل سالگی در حدود دو هزار و چهارصد بیت بر وزن مفتعلن مفتعلن فاعلان سروده است و به درخواست ملک فخرالدین بهرامشاه، فرمانروای ارزنجان به نام او کرده است (دلیری مالوانی، 1376: 382). یکی از صفات خاص و محسنات برجسته مخزن الاسرار این است که مضامین و حکایات آن بدیعی است و پیش از نظامی دیگری آن مضامین حکیمانه و حکایات را به نظم نیاورده است چنانکه خود در آن مثنوی میگوید:
«عاریت کس نپذیرفتهام آنچه دلم گفت بگو گفتهام» (همان، 382)
3-2-1-2- خسرو و شیرین
خسرو و شیرین نیر منظومهای است حاوی هفت هزار و هفتصد بیت به وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن. مضمون این مثنوی روایتی است افسانهآمیز که در میان پارسی زبانان هر دوره سخت رایج و متداول بوده و عبارت از معاشقات خسرو پرویز شهریار معروف و بیست و سومین پادشاه سلسله ساسانیان با شیرین ملکه معروف که مطابق داستان دختر پادشاه ارمنستان بوده است و این روایت را نظامی از دهان مردم گرفته و نخستین بار به نظم در آورده است و مانند ویس و رامین و غیره میتوان از حکایات ملی ایرانیان دانست که از صدر اسلام تا کنون در خاطر خرد و بزرگ مانده است و آن رابه سال 576 به پایان برده است (صفا، 1370: 316).
3-2-1-3- لیلی و مجنون
سومین مثنوی نظامی لیلی و مجنون است که منظومهای است حاوی پنج هزار و صد بیت با وزن مفعول مفاعلن فعولن. موضوع این مثنوی نیز شرح معاشقات قیس بن عامر، عاشق معروف عرب ملقب به مجنون با معشوقه وی به نام لیلی است و آن را در 584 هجری به نام شروانشاه ابوالمظفر اخستان بن منوچهر ساخته و بعدها در ان تجدیدنظرهایی کرده و این کار را در حدود سال 588 به پایان برده است (صفا، 1370: 316).
3-2-1-4- بهرام نامه
مثنوی بهرام نامه که به نام هفت گنبد یا هفت پیکر نیز خوانده میشود چهارمین مثنوی از منظومات نظامی است. این منظومه به وزن فاعلاتن مفاعلن فعلان سروده شده است. موضوع بهرام نامه شرح نوشخواریها و بزمهای معروف بهرام پنجم معروف به بهرام گور پادشاه شهیر و چهاردهمین شهریار سلسله ساسانی است که در عیش و عشرت معروف صحایف تاریخی است و شرح بزمهای او از افسانههای دیرین ایران زمین به شمار میرود و در ادوار گذشته همیشه در ذهن ایرانیان بوده و افسانه شده است و نظامی به نوبت خود این افسانهها را از زبان هموطنان خویش شنیده و به رشته نظم فصیح و بلند خود در آورده است (نفیسی، 1362: 100)
.
بهرام نامه از حیث مضامین بدیع و تشبیهات دلانگیز در میان منظومات نظامی مقام مفروزی دارد و شیرینکاریهای طبع توانای این شاعر که در فن تشبیه و کنایات و استعارات دلچسب در میان همه شعرای ایران مخصوص است در این مثنوی به منتهای اوج میرسد و غایت زبردستی را نشان داده است. این منظومه حاوی پنج هزار و ششصد بیت است که شاعر به سال 593 به نام علاءالدین کرپ ارسلان پادشاه مراغه ساخته و به وی تقدیم کرده است (صفا، 1370: 317).
3-2-1-5- اسکندرنامه
پنجمین مثنوی از خمسه نظامی اسکندرنامه است و مجموعهای است شاعرانه درباره فاتح و سردار مشهور مقدونی که با دارای سوم آخرین پادشاه هخامنشی جنگ کرد و پس از آن که دارا به خیانت کشته شد بر ایران مسلط گشت و به آبادانیهای کشور ما خسارت وارد کرد و نسبت به تمدن و مذهب و زبان ایران قدیم عداوت به خرج داد. مثنوی اسکندرنامه منظومهای

متن کامل پایان نامه ها در سایت sabzfile.com

دیدگاهتان را بنویسید