برای بسیاری از یادگیرندگان درک و فهم آمار بسیار سخت است، به‌طوری‌که آن‌ها عملکرد ضعیف¬تری در آمار نسبت به سایر امتحانات آموزشی دارند (اونوگبازی و سیمن ، ۱۹۹۵؛ به نقل از زارع، رستگار و حسینی، ۲۰۱۱). درواقع متأسفانه، باوجودآنکه دانش آمار و کاربرد آن، یکی از درس‌های آموزشی مهم و اجتناب‌ناپذیر دانشجویان رشته‌های روانشناسی و علوم تربیتی است و نیز روشن است که مفاهیم آماری قدرت استدلال و تفکر انتقادی دانشجویان را تقویت می‌کند (بالوگلو، ۲۰۰۳)، بسیاری از دانشجویان در رشته¬های علوم اجتماعی مانند روان¬شناسی در آمار اضطراب دارند؛ و بیش از ۸۰ درصد از دانشجویان تحصیلات تکمیلی سطح ناراحت¬کننده¬ای از اضطراب آمار را تجربه کرده¬اند (اونوگبازی و ویلسون، ۲۰۰۳)؛ و آموزش دوره¬های آمار، در برخورد با دانشجویان کم علاقه معمولاً با چالش‌های بزرگ مواجه می¬شود. این دانشجویان نشانه¬هایی از نگرش منفی مانند، احساس خستگی نسبت به آمار، نا¬توانی برای درک مزایای آمار، عدم تمرکز در کلاس، بی¬توجهی (غیبت) و پیشرفت نکردن در این کلاس را، نشان می¬دهند (محمد جودی، سحاری اشعری و محمد و تنگوووک، ۲۰۱۱). نگرش دانشجویان نسبت به یک دوره مهم است، چراکه آن، بر کل فرایند یادگیری مؤثر است. نگرش مثبت، دانشجویان را برای توسعه مهارت¬های ذهنی آماری، کاربرد دانش به‌دست‌آمده در زندگی روزمره و داشتن یک تجربه لذت‌بخش در طول این دوره، قادر می‌سازد (محمد جودی و همکاران، ۲۰۱۱). عوامل مؤثر بر اضطراب آمار به‌طور گسترده¬ای به مدت بیش از بیست سال موردمطالعه قرارگرفته است. تحقیقات نشان داده¬اند، اضطراب آمار در میان دانشجویانی که زمینه تحصیلی آموزش¬های آماری معدودی دارند، شایع است (پان و تانگ ، ۲۰۰۴).
به‌طورکلی نتایج مطالعات درزمینه‌ی علل اضطراب آمار نشان می¬دهد، سوابق اضطراب آمار می‌تواند به سه بخش موقعیتی ، محیطی و غیر موقعیتی (ذاتی، استعداد) طبقه‌بندی شود (اونوگبازی و ویلسون، ۲۰۰۳). سوابق موقعیتی به عواملی که شی محرک یا رویداد را احاطه می¬کند، گفته می¬شود و متشکل از متغیر¬هایی مانند، اضطراب ریاضی (بالوگلو، ۲۰۰۴) و ویژگی¬های دوره¬های آمار (دوانی ، ۲۰۱۰) می¬شود. سوابق محیطی به رویداد¬هایی که درگذشته رخ‌داده است و اشاره به متغیرهای مانند سن (بویی و آلفارو ، ۲۰۱۱) و جنس (بالوگلو، دنیز و کسیسی ، ۲۰۱۱) سوابق غیر موقعیتی برای اشاره به ویژگی¬های شخصیتی یک فرد و شامل متغیرهایی مانند کمال‌گرایی (اونوگبازی و دالی ، ۱۹۹۹) و تعلل تحصیلی (اونوگبازی، ۲۰۰۴) است.
به‌طورکلی تحقیقات نشان داده است، بسیاری از عوامل مرتبط با اضطراب آمار، تغییرناپذیرند. به‌عنوان‌مثال قومیت (اونوگبازی،b۱۹۹۹) و یا کمبود استعداد¬های مورد نیاز، مانند استعداد ریاضی که در یک دوره خاصی از آمار نمی‌توان تغییر داد (ویلسون، ۱۹۹۷). از میان عوامل مرتبط با اضطراب آمار همچنین می¬توان به جنس، نژاد، سن (کولینز و اونوگبازی، ۲۰۰۶) نیز اشاره داشت که نسبتاً تغییرناپذیرند. درنتیجه، اگرچه دانش این عوامل به افزایش درک ما از ماهیت و علل اضطراب آمار کمک کرده‌اند، اما آن‌ها دانشی در خصوص پیامد¬ها که در درمان اضطراب آمار کمک¬کننده باشد را ارائه نمی¬دهند (اونوگبازی، ۲۰۰۴).
با توجه به مطالعات انجام‌شده، برخی از مهم¬ترین عواملی که می¬توانند عملکرد پایین را در آمار توضیح دهد، عوامل شناختی و انگیزشی هستند (زارع و همکاران، ۲۰۱۱)؛ و آنچه بدیهی است، این است که اکثر دانشجویان درزمینه‌ی عوامل غیر شناختی مانند نگرش، ادراک، علاقه، انتظار و انگیزه دچار مشکل هستند. عوامل شناختی نیز نقش مهمی را در در این موضوع، بازی می¬کند. هر دو عامل می¬تواند موجب تداخل در فرایند یادگیری درگیر و مانع استفاده دانشجویان از آمار شود (محمد جودی، ۲۰۱۱).
با تمامی این تفاسیر می¬توان این¬گونه نتیجه گرفت، اضطراب آمار می‌تواند با بسیاری از متغیرها و پیشایندها بررسی شود. ازجمله می‌توان به راهبردهای یادگیری اشاره کرد که شامل مؤلفه‌های شناختی و فراشناختی شامل تمرین، جزئیات، پیچیدگی، سازمان‌دهی، تفکر انتقادی، فراشناخت، نظم‌بخشی، مدیریت محیط و زمان مطالعه و راهبردهایی برای تنظیم تلاش است (کسیکی، بالوگلو و دنیز، ۲۰۱۰). سؤال اینجاست؛ آیا این دانشجویان که از اضطراب آمار رنج می¬برند، راهبردهای یادگیری‌شان با دیگر دانشجویان که اضطراب آمار ندارند، متفاوت است؟ از دیگر پیش‌بین کننده‌های اضطراب آمار می‌توان به اهداف پیشرفت دانشجویان اشاره کرد. به اعتقاد کاپلان و فلوم (۲۰۱۰)، نظریه‌ی اهداف پیشرفت یکی از برجسته‌ترین و کامل‌ترین دیدگاه‌ها درباره‌ی ادراک انگیزش پیشرفت و به‌ویژه انگیزش در حیطه‌های آموزشی و مهارتی است (ویسانی و همکاران، 1391). درواقع از میان اهداف پیشرفت، هدف تبحری رابطه‌ی مثبتی با خود کارآمدی بالا، استفاده از راهبردهای شناختی عمیق، یادگیری خودتنظیمی، مقابله کارآمد با مشکلات، عملکرد موفق، کمک طلبی و یادگیری مشارکتی و بهزیستی روانی افراد دارد (ایمز ، ۱۹۹۲؛ دوک و لگت ، ۱۹۸۸؛ لی و همکاران، ۲۰۱۰؛ کاپلان و فلوم، ۲۰۱۰؛ به نقل از ویسانی و همکاران، 1391). از این میان به نظر می‌رسد اهداف پیشرفت باواسطه‌ی انگیزش تحصیلی و راهبردهای یادگیری بر اضطراب آمار تأثیرگذار باشد (ویسانی و همکاران، 1391).
از دیگر مؤلفه‌هایی انگیزشی که می¬تواند با اضطراب آمار در ارتباط باشد می¬توان به انگیزه درونی اشاره کرد، به‌طورکلی یافته¬های مطالعات انجام‌شده در مورد انگیزه تحصیلی و اضطراب نشان می‌دهد که انگیزش درونی دارای یک رابطه مثبت با شاخص سلامت مانند اعتمادبه‌نفس، آرامش، مسئولیت، خلاقیت و خود شکوفایی درحالی‌که انگیزه بیرونی دانشگاهی یک رابطه مثبت با شاخص رفتارهای ناسازگار مانند ترک، اضطراب، سوءمصرف الکل و بی‌تفاوتی نسبت به مسئولیت دارد (دسی و رایان ، ۲۰۰۰). در همین راستا پژوهش لواسانی، ویسانی و شریعتی (۲۰۱۴) نشان داد، تمامی ابعاد انگیزه تحصیلی اضطراب آمار را تحت تأثیر قرار می¬دهد و اهداف پیشرفت از طریق انگیزه تحصیلی است که به‌عنوان یک عامل انگیزشی اضطراب آمار را تحت تأثیر قرار می¬دهد.
باوجود پژوهش¬های بسیاری که درزمینه‌ی سوابق غیر موقعیتی اضطراب آمار صورت گرفته است، اطلاع اندکی در مورد صفات شخصیتی دانشجویانی که سطوح بالایی از اضطراب آمار را تجربه می¬کنند، وجود دارد (چوو و دیلون، ۲۰۱۴). ویژگی¬های شخصیتی دانشجویان دارای نگرش مثبت نسبت به آمار در مقایسه با دانشجویان با نگرش منفی نسبت به آمار چگونه است؟ آیا دسته¬بندی که مشخصات مختلف جمعیتی (دموگرافیک) دانشجویان را ارائه می¬دهد؛ وجود دارد؟
درواقع پژوهش حاضر در پی آن است که به این سؤال پاسخ دهد، از میان عوامل غیر موقعیتی، موقعیتی و محیطی کدام عامل بیشتر در پیش¬بینی و تبیین اضطراب آمار دانشجویان روان¬شناسی تأثیرگذار است؛ و نقش هرکدام از عوامل انگیزشی (انگیزه تحصیلی، اهداف پیشرفت، انتظار موفقیت) شناختی (سازمان‌دهی، مرور، فراشناخت) شخصیتی (ویژگی-های شخصیتی)، حمایت اجتماعی و نیاز¬های روان¬شناختی به‌عنوان عوامل غیر موقعیتی و محیطی در تبیین اضطراب آمار چگونه است. مثلا این‌که چگونه اهداف پیشرفت تحصیلی بر اضطراب آمار تأثیر می‌گذارد؟
کدام‌یک از اهداف عملکردی، اجتنابی و یا تبحری بر میزان اضطراب آمار نقش دارد؟ و یا نگرش نسبت به آمار و مفاهیم مرتبط به آن در دانشجویان روانشناسی چگونه است؟ آیا این نگرش بر میزان اضطراب آمار تأثیرگذار است؟ و این‌که این متغیرها می‌توانند پیش‌بینی کننده‌ی قوی برای اضطراب آمار دانشجویان باشند؟ و آیا رابطه‌ای بین ویژگی‌های شخصیتی دانشجویان رشته‌ی روانشناسی و اضطراب آمار وجود دارد؟ آیا تفاوتی بین اضطراب آمار دانشجویان دختر و پسر وجود دارد؟ آیا بین نیازهای روان‌شناختی (شایستگی، ارتباط، خودمختاری) و اضطراب آمار رابطه‌ای وجود دارد؟ آیا میزان حمایت عاطفی که دانشجویان از اطرافیان خود دریافت می¬کنند، می‌تواند پیش¬بینی¬کننده میزان اضطراب آمار دانشجویان باشد؟ درواقع هدف پژوهش حاضر، شناسایی پیشایندهای اضطراب آمار و یافتن راهبردهایی برای کاهش آن است. علاوه بر این پژوهش حاضر به دنبال بررسی پیامد¬های اضطراب آمار بر انگیزش (خودکارآمدی تحصیلی، ارزش تکلیف) و شناخت (سطح پردازش) است، تا علاوه بر آنکه بر آگاهی دانش‌آموختگان از ماهیت و علل اضطراب آمار افزوده شود، با آگاهی بر پیامد¬های اضطراب آمار، راهکارها و پیشنهاد‌هایی جهت کاهش اضطراب آمار دانشجویان روانشناسی از سوی پژوهش¬گران علاقه¬مند ارائه شود.

شکل 1-1- مدل پیشنهادی پژوهش حاضر
1-3- اهمیت و ضرورت مسئله:
اضطراب امتحان شرایطی را برای دانشجویان ایجاد می‌کند که کسانی که به آن دچار می‌شوند قادر به یادآوری مطالب یاد گرفته‌شده نیستند. ازجمله اضطراب‌های امتحان، اضطراب آمار است که به نظر می‌رسد دانشجویان در داخل کشور در رشته‌ی روانشناسی و علوم تربیتی از آن رنج‌برده و امتحان آمار توصیفی، استنباطی و روش تحقیق که اصطلاحات و مفاهیم آماری در آن فراوان یافت می‌شود منبع استرس و اضطراب فراوانی برای دانشجویان باشد. اثرات منفی اضطراب آمار به‌خوبی مستند شده است و مجموعه¬ای از تحقیقات درزمینه‌ی رابطه منفی بین اضطراب آمار و پیشرفت آمار صورت گرفته است (بل ، ۲۰۰۱؛ اونوگبازی و سیمن، ۱۹۹۵؛ اونوگبازی، ۱۹۹۵، ۲۰۰۳؛ ترمبلی ، گاردنر و هیپل، ۲۰۰۰؛ زاناکیس ، والنزی ، ۱۹۹۷)؛ به‌عبارت‌دیگر، دانشجویانی که سطوح بالاتری از اضطراب آمار را تجربه می-کنند، گرایش به عملکرد پایین‌تری در امتحانات آمار دارند. اثرات منفی اضطراب آمار، محققان را وادار می¬کند که به انجام پژوهش در حوزه¬ی اضطراب آمار، به‌منظور روشن شدن ماهیت آن و اطلاع‌رسانی برای مداخلات بپردازند (چوو و دیلون، ۲۰۱۴).
درواقع دروس مرتبط با مفاهیم آماری نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت‌ در مقاطع بالاتر تحصیلی دانشجویان دارد و مهارت‌های مرتبط با آن علاوه بر اعتمادبه‌نفس بالا آن‌ها را قادر می‌سازد یافته‌های خود را به‌طور تجربی و آماری مورد آزمون قرار دهند؛ و از دانشجویان در این رشته‌ی تحصیلی انتظار می‌رود که بر مفاهیم آماری و کاربرد¬های آن تسلط داشته باشند؛ اما وجود اضطراب آمار، مانعی برای این هدف است. به بیانی دیگر مهارت‌های کمی در رابطه بامطالعه و درک واقعیت اجتماعی برای دانشجویان علوم اجتماعی مهم است، بااین‌حال دانشجویان، تمایل به اجتناب از روش‌های کمی و حتی ترس از روش¬های آماری دارند (اسلوتماکرز ، ۲۰۱۴). مهم‌تر از آن این‌که به دلیل وجود اضطراب آمار کمتر دانشجویان روانشناسی به دنبال یادگیری و تسلط بر این واحد درسی برمی‌آیند و در پی آن به هنگام فارغ‌التحصیلی توان تجزیه‌وتحلیل مسائل را ندارند و لذا تسلط کمتری بر نرم‌افزارهای مرتبط به آمار ازجمله SPSS و PLAS و AMOS دارند؛ و ازآنجاکه اضطراب می¬تواند عملکرد را در یک کلاس و درنهایت تسلط بر موضوع را مختل کند (چرنی و کنی، ۲۰۰۵)؛ لزوم پژوهش درزمینه‌ی عوامل مؤثر بر ایجاد اضطراب آمار ضروری به نظر می¬رسد. اهمیت این موضوع در آنجا است که دانشجویانی که از اضطراب آمار رنج می‌برند، در مقاطع بالاتر با مشکل جدی درزمینه‌ی درک و کاربرد آمار مواجه می‌شوند. در کشور ما تحقیقات اندکی در این زمینه انجام‌شده است. درنهایت در مورد دانشجویانی که در معرض خطر اضطراب آمار هستند، شناسایی عوامل و پیشایند¬های اضطراب آمار امری ضروری به نظر می¬رسد؛ و نتایج تحقیق باعث خواهد شد که محققان راهکار¬های لازم برای کاهش اثرات مخرب اضطراب آمار را ارائه نمایند.
1-4- هدف‌های پژوهش
۱-۴-۱- هدف اصلی:
آزمون مدل مفروض رابطه بین حمایت اجتماعی، ویژگی¬های شخصیتی، نیازهای روان‌شناختی، راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم، انتظار موفقیت، معدل ترم گذشته، انگیزه درونی، اهداف پیشرفت با سطح پردازش، خودکارآمدی و ارزش تکلیف از طریق میانجی¬گری اضطراب آمار و ابعاد آن.
۱-۴-۲- اهداف فرعی:
۱. تعیین رابطه بین حمایت اجتماعی با سطح پردازش
۲. تعیین رابطه بین حمایت اجتماعی با خودکارآمدی
۳. تعیین رابطه بین حمایت اجتماعی با ارزش تکلیف
۴. تعیین رابطه بین ویژگی¬های شخصیتی با سطح پردازش
۵. تعیین رابطه بین ویژگی¬های شخصیتی با خودکارآمدی
۶. تعیین رابطه بین ویژگی¬های شخصیتی با ارزش تکلیف
۷. تعیین رابطه بین نیازهای روان‌شناختی با سطح پردازش
۸. تعیین رابطه بین نیازهای روان‌شناختی با خودکارآمدی
۹. تعیین رابطه بین نیازهای روان‌شناختی با ارزش تکلیف
۱۰. تعیین رابطه بین راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم با سطح پردازش
۱۱. تعیین رابطه بین راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم با خودکارآمدی
۱۲. تعیین رابطه بین راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم با ارزش تکلیف
۱۳. تعیین رابطه بین اهداف پیشرفت با سطح پردازش
۱۴. تعیین رابطه بین اهداف پیشرفت با خودکارآمدی
۱۵. تعیین رابطه بین اهداف پیشرفت با ارزش تکلیف
1-5- فرضیه‌های پژوهش
در پژوهش حاضر فرضیه‌های مستقیم و غیرمستقیم زیر مورد آزمون قرار گرفتند:
۱-۵-۱- فرضیه کلی
مدل مفروض، رابطه علی بین حمایت اجتماعی، ویژگی¬های شخصیتی، نیازهای روان‌شناختی، راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم، انتظار موفقیت، معدل ترم گذشته، انگیزه درونی، اهداف پیشرفت با سطح پردازش، خودکارآمدی و ارزش تکلیف از طریق میانجی¬گری اضطراب آمار در دانشجویان شهر قزوین برازنده داده¬ها است.
۱-۵-۲- فرضیه‌های مستقیم
1- حمایت اجتماعی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
2- درون¬گرایی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
3- برون¬گرایی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
4- گشودگی نسبت به تجربه با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
5- توافق با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
6- وجدان با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی-داری دارد.

7- نیاز¬های روان¬شناختی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
8- راهبرد¬های یادگیری خودتنظیم با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
9- انتظار موفقیت با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
10- انگیزه درونی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
11- معدل ترم گذشته با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
12- اهداف تسلط با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
13- اهداف عملکردی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
14- اهداف اجتنابی با اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) رابطه معنی¬داری دارد.
15- اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) با خودکارآمدی رابطه معنی¬داری دارد.
16- اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) با سطح پردازش رابطه معنی¬داری دارد.
17- اضطراب آمار و ابعاد آن (نگرش منفی به آمار، نگرش منفی به ریاضی و عملکرد آمار) با ارزش تکلیف رابطه معنی¬داری دارد.
۱-۵-۳- فرضیه¬های غیرمستقیم:
1- حمایت اجتماعی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
2- روانرنجوری به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
3- برون¬گرایی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
4- گشودگی نسبت به تجربه به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
5- توافق به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
6- وجدان به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
7- نیاز روان¬شناختی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
8- راهبردهای یادگیری به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
9- انتظار موفقیت به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
10- معدل ترم گذشته به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
11- انگیزه درونی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
12- اهداف تسلط به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
13- اهداف عملکردی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش رابطه دارد.
14- اهداف اجتنابی به‌طور غیرمستقیم از طریق اضطراب آمار و ابعاد آن با سطح پردازش