چكيده 

افزايش عمق آثار ناشي از فعاليتهاي انسان موجب شده است كه پژواك اين فعاليتها حتي در نواحي كاملاً طبيعي نيز احساس شود. تالاب ميانكاله يكي از مهمترين پناهگاههاي حياتوحش و اكوسيستمهاي آبي كشور است كه تغييرات دو دهه اخير تأثيرات مهمي بر ساختار و كاركرد اين تالاب گذاشته است. از اينرو، لازم است به منظور حفاظت از تالاب ميانكاله، مديريت بهينه منابع و سياستهاي مناسب محيطزيستي اتخاذ گردد. در اين پژوهش نقاط قوت و ضعف موجود در منطقه و نيز فرصتها و تهديداتي كه تالاب با آنها مواجه است و يا درآينده با آنها مواجه خواهد شد، شناسايي  و جهت  تدوين راهبرد مديريتي كارآمد بكار گرفته شد. سپس ازطريق دستهبندي، وزنگذاري و تجزيه و تحليل عوامل ضعف و قوت و نيز  فرصت و تهديد موجود، با استفاده از ماتريسSWOT ، راهبردهاي مناسب تدوين شد. در نهايت با  استفاده از ماتريس (QSPM)  راهبردها نمرهدهي شد.

با توجه به نتايج به دست آمده، راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه داراي بيشترين نمره جذابيت و راهبرد توسعه برنامههاي مديريت تلفيقي آفات و كنترل استفاده از كود شيميايي داراي كمترين نمره جذابيت بود. با توجه به اهميت مديريت بهينه و حفاظت از تالاب ميانكاله و  ضعفها و تهديدهاي اصلي حفاظت تالاب ميانكاله و نتايج حاصل از تجزيه و تحليل راهبردي پيشنهاد ميشود تمركز بر روي راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه باشد.

واژگان كليدي: تالاب ميانكاله، تجزيه و تحليل راهبردي، ماتريس برنامهريزي كمي راهبردي.

 

 

مقدمه 

شيركو جعفري1   يوسف ساكيه1  صادق دژكام1  سميه السادات علويان پطرودي1  مريم يعقوب زاده1  افشين دانهكار 2

 

  1. دانشگاه تهران، پرديس كشاورزي و منابع طبيعي، دانشجوي كارشناسي ارشد محيط زيست، كرج، ايران
  2. دانشگاه تهران، پرديس كشاورزي و منابع طبيعي، دانشيار گروه محيط زيست، كرج، ايران

 

* نويسنده مسئول مكاتبات  

[email protected]

تاريخ دريافت: 02/11/1391  تاريخ پذيرش: 25/09/1392

 

كد مقاله: 139221056  اين مقاله بر گرفته از طرح پژوهشي است.

 

راهبرد جهاني حفاظت در سال 1980، با تاكيد بر همبستگي بين حفاظت و توسعه، اصطلاح توسعه پايدار را براي نخستين بار به منظور حل مشكلات متعدد محيط زيست رايج ساخت (چمني و همكارن، 1384). يكي از اصول حركت به سوي توسعه پايدار توجه خاص به محيط زيست طبيعي است. جامعه اگر خواهان توسعهاي پايدار است، در مرحله اول بايد شناختي كامل از محيطزيست خود به دست آورد و در مرحله دوم با برنامهريزي راهبردي در حفظ آن بكوشد (افتخاري، 1386). برنامه ريزي راهبردي روشي سيستماتيك است كه فرايند مديريت راهبردي را پشتيباني و تأييد ميكند (برايسون، 1381). برنامهريزي راهبردي از چهار عنصر اساسي شامل بررسي محيطي، تدوين راهبردها، اجراي راهبردها و كنترل و ارزيابي تشكيل شده است (Hussey, 2001). مدلهاي برنامهريزي راهبردي متعدد است اما تقريباً همگي آنها از مدل تحليلي SWOT (حروف اول چهار كلمه انگليسي:  (S) Strengths بامعادل فارسي قوت،  (W) Weakness ضعف، (O) Opportunity فرصت و (T) Threats تهديد است (Humphrey, 2005)) الهام ميگيرند (Mintzberg, 1998) اين تكنيك براياولين بار توسط Albert Humphrey در دهه 1960 ميلادي در پروژهاي پژوهشي در دانشگاه استانفورد با استفاده از اطلاعات به دستآمده از 500 كمپاني ارائه شد (Arslan and Er, 2008; Saaty, 1987). ماتريس SWOT بعنوان يك ابزار كارآمد در فرآيند برنامهريزيراهبردي جهت مديريت محيط زيست مورد توجه بوده است (Nikolaou et al., 2010; Diamantopoulou and Voudouris,

2008). اين روش، تحليل سيستماتيكي را براي شناسايي عوامل داخلي و خارجي و انتخاب راهبردي كه بهترين تطابق را بين آنها ايجاد ميكند، ارائه ميدهد (هريسون و جان، 1386).

با وجود رشد آگاهي و دانش مردم نسبت به اهميت محيطهاي طبيعي، به خصوص تالابها هنوز درك واقعي از اهميت، كاركرد و حساسيت اين زيستگاههاي حياتي بسيار پايين است. تالابها، اراضي حدواسط بين اكوسيستمهاي خشكي و آبي هستند كه فراهم كننده كالاها و خدمات بسياري از جمله كنترل سيل، حفظ كيفيت آب، زيستگاه حيات وحش و كنترل فرسايش خاك هستند .(Sugumaran et (4002 ,.al بر اساس تعريف كنوانسيون رامسر، تالاب عبارت است از مناطق مردابي، آبگير، توربزار و مجموعههاي آبي به صورت طبيعي، مصنوعي، دايم، يا موقت با آب ساكن، جاري، شيرين، لبشور، يا شور مشتمل بر آن دسته از آبهاي دريايي كه عمق آب در كشند پا يين از 6 متر تجاو ز نكند (Beazley, 1993؛ مجنونيان، 1377). هدف اصلي كنوانسيون رامسر كه در سال 1971 به امضاي كشورهاي متعهد از جمله ايران رسيد، حفاظت و استفاده خردمندانه از تالابها از طريق اقدامات ملي و همكاريهاي بينالمللي به منظور دستيابي به توسعة پايدار است (9002 ,.Jones et al). حفاظت زيستگاههاي طبيعي و حمايت از تنوع زيستي آنها به ويژه زيستگاهها و اكوسيستمهايي كه در معرض آسيب و خطر نابودي ميباشند امري الزامي تلقي ميشود. با نگرش به بسياري از سايتهاي ايراني كنوانسيون رامسر (Anonymous, 1999) و اهميت حفظ آنها، در مييابيم شناسايي اين اكوسيستمها به عنوان منابع مفيد طبيعي و ذخاير ارزشمند ژنتيكي، مهم و حياتي ميباشد و ارتقاء برنامههاي مديريتي مرتبط با آنها لازم و ضروري است. دستيابي به ديدگاهي صحيح در مورد اين كه تالاب ميانكاله علاوه بر ارزشهاي محيطزيستي خود به عنوان تالابي بين المللي به دليل بالا بودن تنوع گونهاي و جمعيت پرندگان مهاجر و تنوع زيستگاهي بالا، داراي ارزشهاي اقتصادي نيز هست، نقش مهمي در تغيير مديريت و حفاظت اين تالاب خواهد داشت (Lambert, 2003).

تنوع و فراواني پرندگان و ساير موجودات آبزي و خشكيزي همراه با پوشش گياهي، اين منطقه را به اكوسيستمي پيچيده و شكننده بدل ساخته است. به طوري كه هر گونه تصرف در اكوسيستم بايد از نظر اكولوژيكي كاملاً مورد بررسي قرار گيرد (كيابي، 1378). تالاب ميانكاله در يك دهه اخير علاوه بر خشكسالي و كم آبي، به دليل افزايش فعاليتهاي صنعتي و كشاورزي در كنار سواحل و رودخانهها، بخصوص رودخانه قره سو منجر به ورود پسابهاي صنعتي و كشاورزي به اين تالاب ميشوند. در تالاب ميانكاله علاوه بر تخريبهاي ناشي از فشار فزاينده جمعيت بر تالاب مانند تغيير كاربري اراضي محدوده تالاب، اجراي طرحهاي توسعه در اراضي غرب و شمال غرب تالاب، طرح توسعه بندر اميرآباد و محورهاي دسترسي (جادهاي و ريلي) پيرامون تالاب و آلودگي نوري در بخش غربي تالاب در حوضه آبخيز آن، تاثيرات قابل ملاحظه و مخربي را بر اين اكوسيستم برجاي گذاشته است. با توجه به حجم بالاي فعاليتهاي كشاورزي در شمال كشور و مصرف 60 درصد كل آفتكشهاي كشور (Heidari, 2003)، استفاده بيرويه از سموم كشاورزي در اراضي پيرامون تالاب، مواد آلاينده زيادي وارد تالاب ميشود و اين زهابهاي كشاورزي باعث افزايش يوتروفيكاسيون شده و ورود رسوبات به تالاب نيز باعث كاهش عمق تالاب خواهد شد (جمالزاد، 1377). علاوه براين حضور جوامع محلي غير بومي پيرامون تالاب و وابستگي معيشتي روستاهاي پيرامون به تالاب منجر به مشكلاتي مانند شكار و صيد غير مجاز، تردد بيش از حد وسايط نقليه، وجود دامگاهها و صيدگاهها، پراكنش زباله (زبالهريزي)  و حضور و چراي دامهاي اهلي در منطقه شده است.

تالاب ميانكاله در چند سال اخير همواره با مشكلات اكولوژيك انسانزاد يا طبيعي فراواني مواجه بوده است. با توجه به اينكه كشور ايران در محدوده جغرافيايي خشك و نيمهخشك كرهزمين قرار گرفته است، اين امر ميتواند اهميت تالابها را در اين كشور دو چندان نمايد. ولي تعداد تالابها در كشور نسبت به پهنه جغرافيايي آن محدود است. از اين رو، لازم است به منظور حفاظت از فوايد تالاب ميانكاله، مديريت بهينه منابع و سياستهاي مناسب محيطزيستي اتخاذ گردد. تدوين راهكارهاي كارآمد و سازگار با وضعيت فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي منطقه و شرايط زيستي و حفاظتي منطقه (0102 ,.Diestefano, 2005; Chardonnet et al) و اجراي دقيق آن توسط سازمانهايمربوطه، در كاهش آثار منفي تعارضات بين انسان و محيط زيست و دستيابي به اهداف مديريتي بسيار مؤثر ميباشد. نيل به اين اهداف ازطريق شناخت عوامل اثرگذار داخلي و خارجي و نيز تدوين استراتژيهاي كارآمد، از طريق روش تجزيه و تحليل SWOT، قابل دستيابياست (9991 ,.Houben et al) كه مطالعات مختلفي در اين زمينه انجام شده است. Baker در سال 2008 به منظور ارزيابي طرح توسعه اكوتوريسم در تالاب سانگوباي از ماتريس تحليل SWOT استفاده نمود. Paliwal در سال 2006 با استفاده از تحليل SWOT به تجزيه و تحليل روشهاي رايج ارزيابي اثرات در هند پرداخت و سپس ضعفها، تهديدها، فرصتها و قوتهاي روشهاي ارزيابي اثرات در هند را استخراج نمود و براي بهبود و پيشرفت در اين روشها پيشنهاداتي را ارايه مينمايد. سالاري و ارجمندي در سال 1389 به بررسي وضعيت فعلي صنعت طبيعت گردي پارك ملي كوير و شناسايي شناخت عوامل اثرگذار داخلي و خارجي مديريت طبيعتگردي پارك ملي كوير با تحليل SWOT پرداختند. پاداش و همكاران در سال 1389 به منظور ارائه برنامه راهبردي محيطزيستي براي منطقه حفاظت شده مند بوشهر از تحليل SWOT و QSPM استفاده كردند. نوري و مهدي نسب در سال 1389  به بررسي قابليتهاي اكولوژيكي و توسعه گردشگري درياچه گهر بر اساس مدل SWOT پرداختند.  مسعودي و همكاران در سال 1390 فرصتهاي تفرجي در پناهگاه حيا توحش ميانكاله را  ارزيابي نمودند. اميرنژاد و همكاران در سال 1389 برآورد ارزش حفاظتي تالاب  ميانكاله را به انجام رساند. نصير احمدي و منوري در سال 1390 به مطالعه كاركردهاي اكولوژيك تالاب ميانكاله پرداختند.  جعفري و همكاران در سال 1386 به كمك RS وGIS   به محدودهيابي سپر حفاظتي تالاب ميانكاله پرداختند.  ضيايي و ميرزايي در سال 1388 به مطالعه چالشهاي مديريتي و توسعه گردشگري در سواحل جنوبي درياي خزر مانند تالاب ميانكاله پرداختند. هدف اين پژوهش ارزيابي جامع توانمنديها و تنگناهاي تالاب ميانكاله در راستاي حفاظت و مديريت بهينه آن با استفاده از SWOT و ارائة بهترين راهبرد مديريتي با استفاده از ماتريس برنامهريزي كمي راهبردي (QSPM) به منظور بهبود وضع حفاظت موجود و تقويت نقاط قوت و استفاده از فرصتها است.

 

مواد و روشها  

تالاب ميانكاله در استان مازندران، در 25 كيلومتري شمال شهرستان بهشهر  با وسعتي معادل 04 / 152  كيلومتر مربع با موقعيت جغرافيايي 50 درجه و 36 دقيقه عرض شمالي و 53 درجه 17 دقيقه طول شرقي و ارتفاع آن بين 15 تا 28 متر كمتر از سطح درياي آزاد است كه به صورت شبه جزيرهاي كه در دل درياي خزر در حاشيه جنوب شرقي پيش رفته است. تالاب ميانكاله جزء تالابهايي است كه ساختمان آن از دوره چهارم زمينشناسي به وجود آمده است. رودخانههاي دائمي كه به تالاب ميريزند شامل رودخانه قره سو و گز هستند.

اين تالاب با داشتن ويژگي طبيعي خاص خود يكي از با ارزشترين زيستگاههاي گياهي و حيواني در ايران و جهان محسوب ميگردد (مهندسين مشاور رواناب، 1381).

اين منطقه با سيماهاي طبيعي و محيط زيستي منحصر بفرد يك اكوسيستم كم نظير و جزء مناطقي است كه استعدادهاي فراواني براي ايجاد انواع تفرج بخصوص تفرج گسترده را دارد. بررسي وضعيت پوشش گياهي آبزي نشان داده است كه از مجموع 34 گونه شناسايي شده 20 گونه متعلق به گياهان باتلاق (حاشيهاي)، 4 گونه مربوط به گياهان شناور و 10 گونه مربوط به گياهان غوطهور ميباشد (مهندسين مشاور رواناب، 1381). گياهان آبزي حاشيهاي كه اكثريت آنها را گياه Phragmites australis تشكيل ميدهد، در حاشية غربي و جنوب غربي به طور متراكم روييده و همچنين حاشية جنوبي تالاب تا حوالي بندر گز در بعضي از قسمتها پوشيده از گياه Phragmites australis است. گياهان غوطهور و شناور در نواحي كم عمق و حاشيهاي تالاب مشاهده ميشوند كه تراكم آنها بسيار كم است (لالويي، 1378). پرندگان اين تالاب در 47 گونه پرنده شامل انواع اردك وحشي، چنگر، فلامينكو، غاز، باكلان، كاكائي و ساير پرندگان كنارآبزي مورد شناسايي قرار گرفتهاند. در خليج گرگان و تالاب ميانكاله 24 گونه ماهي ميباشند (اداره كل حفاظت محيطزيست مازندران، 1389).

در اين مطالعه از روش تجزيه و تحليل راهبردي كيفي و كمي استفاده شده است. ماتريس SWOT با درنظر گرفتن شرايط و عوامل داخلي و خارجي حاكم بر يك سيستم، مبناي خوبي را براي تدوين راهبردها فراهم ميآورد (Chang, 2006). ماتريسSWOT  يكچارچوب مفهومي براي تحليلهاي سيستمي محسوب ميشود كه قادر است عوامل محيطي حاكم بر يك منطقه و سيستم را مورد بررسيقرار دهد (عابدينزاده، 1388). گام اول در توسعه روش SWOT  شامل شناسايي و ارزيابي عوامل داخلي و خارجي است (پيرس و رابينسون،1388 ; 9991 Houben et al.,). پيام اصلي تحليل راهبردي عوامل دروني و بيروني، پيشرفت و حركت رو به جلو بر اساس قوتها، به حداقل رساندن ضعفها و فراهم كردن زمينههاي بهبود و غنيمت شمردن فرصتها و خنثي كردن تهديدها ميباشد (انصاري و همكاران، 1388). ماتريس عوامل دروني ابزاري براي بررسي عوامل داخلي (نقاط قوت و ضعف) است (عمراني و همكاران، 1389). ماتريس عوامل خارجي ابزاري براي تجزيه و تحليل فرصتها و تهديدهاي خارج از منطقه ميباشد. (كرباسي و همكاران، 1386). مراحل اجراي روش به شرح زير است:

 

تشكيل ماتريس ارزيابي عوامل دروني (IFE Internal Factor Evaluation): پس از بررسي عوامل دروني، مهمترين عوامل فهرست ميشوند. در اين قسمت، با استفاده از بازديدهاي ميداني و مصاحبه و نظرخواهي از كارشناسان به جمعآوري اطلاعات در مورد وضعيت تالاب ميانكاله براي حفاظت پرداخته شد و در ادامه نيز نقاط قوت و ضعف پيشروي حفاظت تالاب ميانكاله مورد بررسي قرار گرفت. تلاش شد تعداد اين عوامل بين 10 تا 20 باشد. اين عوامل بازتابدهنده مهمترين نقاط قوت و ضعف تالاب بودند. تهيه اين ماتريس شامل مراحل زير است: 

  • ابتدا نقاط قوت و سپس نقاط ضعف نوشته شد؛
  • به اين عوامل ضريب داده ميشود. از صفر (اهميت ندارد) تا 1 (بسيار مهم) است. ضريب داده شده به هر عامل، بيان كننده اهميت نسبي آن در موفقيت است؛ مجموع اين ضرايب بايد برابر 1 شود؛
  • در مورد تخصيص رتبه، با توجه به مشترك يا انحصاري بودن نقاط قوت و ضعف رتبه 1+ يا 2+ به قوت ها و 1- يا 2- به ضعفها اختصاص پيدا ميكند. تخصيص رتبه به اين صورت است كه اگر قوت، يك قوت انحصاري باشد، رتبه 2+ و چنانچه يك قوت مشترك باشد، رتبه 1+ به عامل مورد نظر داده ميشود. در مورد ضعفها و تهديدها نيز اگر ضعف پيش روي برنامه، انحصاري باشد، رتبه 2- و چنانچه مشترك و غير انحصاري باشد رتبه 1-  به عامل مورد نظر داده ميشود (اعرابي، 1389)؛
  • براي تعيين نمرهنهايي هر عامل، ضريب هر عامل دررتبه آن ضرب ميشود؛
  • مجموع نمرههاي متعلق به گويههاي هر عامل، نمره آن عامل (قوت يا ضعف) را معلوم ميسازد؛
  • در ماتريس ارزيابي عوامل دروني، اگر نمرهنهايي از صفر بيشتر باشد، به ترتيب نقاط قوت از نقاط ضعف بيشتر است و اگر جمع نمرههاي نهايي از صفر كمتر باشد، نقاط قوت از نقاط ضعف كمتر است (جدول 1).

 

جدول 1: ماتريس ارزيابي عوامل راهبردي داخلي

 نمره  رتبه  وزن نرمال عوامل راهبردي داخلي
قوت ها
0/134 2 0/067 ايزوله بودن و دور از دسترس بودن منطقه .1
0/2 2 0/1 بالا بودن تنوع گونهاي و جمعيت پرندگان مهاجر .2
0/156 2 0/078 فقدان سكونتگاه انساني ( كاربري شهري) .3
0/033 1 0/033  شكل زبانهاي و مستطيل كشيده منطقه .4
0/156 2 0/078 تنوع زيستگاهي، اكوسيستمي بالا .5
0/033 1 0/033 خدمت اكوسيستمي بالا مانند توليد انار .6
0/033 1 0/033 برخورد مناسب مردم بومي با اكوتوريستها .7
0/134 2 0/067 وجود چشماندازهاي زيبا و منحصر به فرد منطقه .8
  0/879         جمع قوتها
ضعف ها
  1. 9. حضور و چراي دام هاي اهلي (بز، گاو، گوسفند و اسب) در منطقه    033/0                                      1-            033/0-
-0/056 -1 0/056 پراكنش زباله (زبالهريزي) .10
-0/056 -1 0/056 وجود دامگاهها و صيدگاهها .11
-0/178 -2 0/089 عدم زونبندي منطقه .12
-0/056 -1 0/056 شكار  و صيد غيرمجاز .13
-0/033 -1 0/033 فقدان برنامه مناسب برداشت انار .14
-0/134 -2 0/067 كمبود محيط بان و گارد حفاظتي .15
-0/056 -1 0/056 تردد بيش از حد وسايط نقليه .16
-0/112 -2 0/056 ورود سرب حاصل از ساچمهها به هرم غذايي .17
  -0/714       جمع ضعفها
0/165 جمع عوامل داخلي

 

تشكيل ماتريس ارزيابي عوامل بيروني (EFE Internal Factor Evaluation): عوامل بيروني شناسايي و فهرست ميشوند. در اين قسمت نيز  با استفاده از بازديدهاي ميداني و مصاحبه و نظرخواهي از كارشناسان به جمعآوري اطلاعات در مورد وضعيت تالاب ميانكاله براي حفاظت پرداخته شد و در ادامه نيز نقاط فرصتها و تهديدهاي پيشروي حفاظت تالاب ميانكاله مورد بررسي قرار گرفت. براي ارزيابي تلاش شد 10 تا 20 عامل كه در برگيرنده عواملي است كه موجب فرصت ميشود يا برنامه را مورد تهديد قرار ميدهد، معين گردد. تهيه اين ماتريس شامل مراحل زير است: 

  • نخست عواملي كه موجب فرصت و موقعيت ميشوند و سپس آنها كه برنامه را تهديد ميكنند، معين ميشوند؛
  • به اين عوامل ضريبي از صفر (بياهميت) تا 1 (بسيار مهم) داده ميشود. ضريب نشاندهنده اهميت نسبي يك عامل است؛ مجموع اين ضرايب بايد عدد 1 شود؛
  • در مورد تخصيص رتبه، با توجه به مشترك يا انحصاري بودن فرصت و تهديد، رتبه 1+ يا 2+ به فرصت ها و 1- يا 2- به تهديدها اختصاص پيدا ميكند. تخصيص رتبه به اين صورت است كه اگر فرصت پيش رو يك فرصت انحصاري باشد، رتبه 2+ و چنانچه يك فرصت مشترك باشد، رتبه 1+ به عامل مورد نظر داده ميشود. در مورد تهديدها نيز اگر تهديد پيش رو انحصاري باشد، رتبه 2-  و چنانچه مشترك و غير انحصاري باشد رتبه 1-  به عامل مورد نظر داده ميشود (اعرابي، 1389)؛
  • ضريب هر عامل را در رتبه مربوطه ضرب نموده تا نمره نهايي بدست آيد؛
  • مجموع نمرههاي متعلق به گويههاي هر عامل، نمره آن عامل (فرصت يا تهديد) را معلوم ميسازد؛
  • در ماتريس ارزيابي عوامل بيروني، اگر نمره نهايي از صفر بيشتر باشد، به ترتيب فرصتها از تهديدها بيشتر است و اگر جمع نمرههاي نهايي از صفر كمتر باشد، فرصتها از تهديدها كمتر است (جدول 2).

 

جدول 2: ماتريس ارزيابي عوامل راهبردي خارجي

 نمره  رتبه  وزن نرمال عوامل راهبردي خارجي
  فرصت ها
  0/067   +1   0/067 حضور جوامع محلي پيرامون تالاب با انگيزه مشاركت در اجراي طرحهاي حفاظتي و گردشگري .1
  0/064   +1   0/064 وجود NGO هاي محلي و فعاليت در جهت اطلاعرساني و مشاركت حفاظتي و ترويجي  .2
  0/071   +1   0/071 اهميت بين المللي تالاب و جذب سرمايههاي خارجي از سوي نهادهاي بينالمللي .3
 0/173   +2   0/086 موقعيت استراتژيك تالاب و قرارگيري برسر شاهراههاي مهاجرتي پرندگان .4
  0/06   +1   0/051 معرف بودن و شهره بودن تالاب در جلب افكار عمومي و پروژههاي مطالعاتي .5
  0/435        فرصت ها جمع
  تهديدات
  1. 1. خشكسالي و كمآبي درطول سالهاي اخير  072/0                                      1-                                  072/0-
-0/065 -1 0/065 وابستگي معيشت روستاهاي پيرامون تالاب به دامداري متكي به تالاب .2
-0/064 -1 0/064 شمار زياد شكارچيان در روستاهاي پيرامون تالاب .3
-0/051 -1 0/051 شناخت ناكافي جوامع محلي از منافع و خدمات بومشناختي تالاب .4
-0/119 -2 0/051 آلودگي نوري در پيرامون بخش غربي تالاب و اختلال در مهاجرت پرندگان .5
-0/170 -2 0/085 توسعه صنعتي در اراضي پيرامون غرب و شمال غرب تالاب .6
-0/067 -1 0/067 استفاده بيرويه از سموم كشاورزي در اراضي پيرامون تالاب .7
-0/071 -1 0/071 توسعه محورهاي دسترسي (جادهاي و ريلي) پيرامون تالاب .8
-0/103 -2 0/051 وجود جوامع محلي غير بومي پيرامون تالاب .9
-0/130 -2 0/065 طرح توسعه بندر اميرآباد به سوي اراضي بلافصل تالاب .10
  -0/849       جمع تهديدها
-0/414   جمع عوامل خارجي

 

روش تهيه ماتريس SWOT :SWOT ابزار تعيين راهبردها در بسياري از جنبه ها و فعاليت هاي مديريتي مي باشد و تمامي نقاط قوت، ضعف، تهديدها و فرصتهاي موجود را شناسايي و معرفي ميكند. بنابراين ميتواند مبنايي براي تصميمگيري مديران و كارشناسان و  تعيين هدفها محسوب شود (Nahman and Godfrey, 2010). ماتريس راهبردي SWOT ميتواند با درنظر گرفتن عوامل دروني و بيروني حاكم بر يك سيستم، مبناي خوبي را براي تدوين راهبردها فراهم آورد (Chang, 2006). مدل SWOT ميتواند يك مرحله اوليه از پردازش باشد كه با اتخاذ سياستهاي لازم در جهت تناسب ميان عوامل دروني و بيروني، دستيابي به هدف نهايي را تسريع بخشد (Kajanus, 2000). براي تدوين هر يك از راهبردها در موقعيتهاي تلفيقي (SO, WT, ST, WO) ابتدا تلاش شد مهمترين عوامل كه پيشتر شناسايي شده بود به كار گرفته شود. براي كنترل صحت راهبردهاي توليدي، شماره هر عامل نيز در تركيب تلفيقي آن درج شد.

بدين منظور، پرسشنامهاي با نظر كارشناسان طراحي و تدوين شد و براي وزندهي و امتيازدهي از30 پرسشنامه ارسالي به كارشناسان سازمان محيطزيست و استادان دانشگاه و دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتري محيطزيست متخصص در اين زمينه استفاده شد، كه از اين ميان تعداد 26 پرسشنامه بازگشت داده شده بود.  براي تجزيه و تحليل همزمان عوامل داخلي و خارجي از ابزاري به نام ماتريس ارزيابي موقعيت و اقدام راهبردي (Strategic Position and Action Evaluation) استفاده شد (شكل 1). اين ماتريس براي تعيين وضعيت يك سيستم بهكار ميرود (Radder and Louw, 1998).

 

 

شكل 1: موقعيت راهبردي تالاب ميانكاله براي حفاظت

 

 در اين مطالعه همچنين از رهيافت برنامهريزي راهبردي كمي (Quantitative Stratgic Planing Matrix)، براي اولويتبندي راهبردها (فيض، 1389) استفاده شد. ماتريس برنامه    ريزي راهبردي كمي (QSPM) نيز يك روش تحليلي است كه براي مديران امكان ارزيابي راهبردهاي جايگزين بر اساس عوامل تأثيرگذار داخلي و خارجي را فراهم ميآورد (David, 1986). با اين روش بصورت عيني راهبردهاي گوناگوني مشخص شدند كه در زمره بهترين راهبردها هستند. راهبردهاي مديريتي در اين پژوهش با استفاده از ابزار مختلف و در سه مرحله كلي شامل ورود اطلاعات، مقايسه آنها و مرحله تصميمگيري بدست آمد (شكل 2). در مرحله ورودي، اطلاعات اصلي مورد نياز براي تدوين راهبردها مشخص شد. پس از آن ماتريس ارزيابي عوامل داخلي (IFE) و ماتريس ارزيابي عوامل خارجي (EFE) اجرا شد. اطلاعات حاصل از اين مرحله، مبنايي براي مقايسه (مرحله سوم) بدست ميدهد و با در نظر گرفتن آنها، گزينههاي مختلف راهبرد قابل شناسايي و ارزيابي خواهد بود تا بهترين راهبردها انتخاب شود (Parsaeian and Erabi, 2009).  با تعيين اثرات تجمعي هريك از عوامل دروني و بيروني ميتوان جذابيت نسبي هر يك از راهبردها را تعيين كرد. براي ارائه يك ماتريس ارزيابي راهبردي كمي شش مرحله به شرح زير طي شد:

  • فرصتها و تهديدات عمده بيروني و قوت و ضعفهاي عمده دروني به ماتريس برنامهريزي راهبردي كمي منعكس شد. اين اطلاعات به صورت مستقيم از ماتريس ارزيابي عوامل دروني و بيروني به دست ميآيد. در تنظيم ماتريس QSPM حداكثر به 10 عامل بسيار مهم بيروني و 10 عامل بسيار مهم دروني توجه شد؛
  • به هريك از عوامل دروني و بيروني وزن يا ضريب داده شد. اين ضريبها درست همانند ضرايب ماتريس ارزيابي عوامل دروني و بيروني هستند؛
  • راهبردهاي تدوين شده در رديف بالاي ماتريس نوشته شد؛
  • سپس نمرههاي جذابيت مشخص شد. نمره جذابيت نشان دهنده توان و قابليت راهبرد در برخورد مناسب با عوامل دروني و بيروني

(بهرهگيري از قوتها و فرصتها و رفع ضعفها و پرهيز از تهديدات) است كه به شرح زير درج شد: 1= بدون جذابيت، 2= تا حدي جذاب،

3= داراي جذابيت معقول و 4= بسيار جذاب؛

  • نمره جذابيت هر راهبرد از مجموع حاصل ضرب ضرايب اهميت در نمرههاي جذابيت محاسبه ميشود. جمع نمرههاي جذابيت نشاندهنده جذابيت نسبي هر يك از راهبردها است كه تنها با توجه به اثر عوامل دروني و بيروني مربوطه به دست ميآيد. هر قدر جمع نمرههاي جذابيت بيشتر باشد راهبرد مورد بحث داراي اولويت بيشتري خواهد بود. نمرههاي بالا نشان دهنده جذابيت بالاتر راهبرد است (اعرابي، 1389) (جدول 3).

 

جدول 3: اولويتبندي راهبردها بر اساس ماتريس QSPM

رديف                    عوامل تعيين كننده  St4                            St3     St2                                            St1                                              Wi      

 WiAS AS WiAS AS WiAS AS WiAS AS

1S       ايزوله بودن و دور از دسترس بودن منطقه       134/0                         3       402/0                         0           0                              2       268/0                         0                                           0

2S      بالا بودن تنوع گونهاي و جمعيت پرندگان مهاجر         2/0                               4         8/0                               1          2/0                                4          8/0                                3                                    6/0

3S       فقدان سكونت گاه انساني      156/0                2      312/0                0           0                    2       312/0                0                                                    0

  0   0   0   0   0   0  0/033  1  0/033 شكل زبانه اي و مستطيل كشيده منطقه  S4
  0/468   3   0/624   4   0/312   2  0/468  3  0/156 تنوع زيستگاهي، اكوسيستمي و اقليمي بالا  S5
  0   0   0   0   0   0  0/099  3  0/033 خدمات اكوسيستمي بالا مانند توليد انار  S6
  0   0   0/099   3   0   0  0/099  3  0/033 برخورد مناسب مردم بومي با اكوتوريستها  S7
  0/268   2   0/536   4   0/268   2   0/402   3   0/134 وجود چشماندازهاي زيبا و منحصر بهفرد منطقه  S8
  0   0   0   0   0/033   1   0/066   2  0/033 حضور و چراي دامهاي اهلي (بز، گاو، گوسفند و اسب) درمنطقه  W1
  0/112   2   0/056   1   0   0  0/056  1  0/056 پراكنش زباله (زبالهريزي)   W2
  0   0   0/056   1   0   0   0/112   2   0/056 وجود دامگاه ها و صيدگاه ها  W3
  0/534   3  0/356   2   0/358   2  0/712   4  0/178 عدم زون بندي منطقه  W4
  0   0   0   0   0   0  0/112  2  0/056 شكار غير مجاز   W5
  0   0  0   0   0   0  0   0  0/033 فقدان برنامه مناسب برداشت انار  W6
  0   0  0   0   0   0  0/134   1  0/134 كمبود محيط بان و گارد حفاظتي  W7
  0   0   0/056   1   0   0   0/168   3  0/056 تردد بيش از حد وسايط نقليه  W8
  0   0   0   0   0   0   0/112   1   0/112 ورود سرب حاصل از ساچمهها به هرم غذايي  W9
  0/067   1   0/201   3   0   0   0/201   3  0/067 حضور جوامع محلي پيرامون تالاب با انگيزه مشاركت دراجراي طرح هاي حفاظتي و گردشگري  O1
 0/164   1   0/492   3  0/492   3   0/492   3  0/164 وجود NGO هاي محلي و فعاليت در جهت اطلاعرساني و مشاركت حفاظتي و ترويجي    O2
اهميت بينالمللي تالاب و جذب سرمايههاي خارجي از

3O      سوي نهادهاي بين المللي      071/0                2       142/0                0           0                     0           0                    2                                             142/0

موقعيت استراتژيك تالاب و قرارگيري برسر شاهراههاي

4O      مهاجرتي پرندگان      173/0            4       692/0            2       346/0            2       346/0            2                                                 346/0

معرف بودن و شهره بودن تالاب در جلب افكار عمومي و

5O      پروژههاي مطالعاتي        06/0              2         12/0              1         06/0              0           0                 1                                                  06/0

1T       خشكسالي و كمآبي درطول سالهاي اخير      072/0                          0          0                              0           0                              0           0                              0                                           0

وابستگي معيشت روستاهاي پيرامون تالاب به دامداري

2T      متكي به تالاب      065/0          2       130/0          3       195/0          0           0               0                                                          0

3T       شمار زياد شكارچيان در روستاهاي پيرامون تالاب      064/0                              1      064/0                              0           0                                  0           0                                  0                                       0

شناخت ناكافي جوامع محلي از منافع و خدمات بوم

4T       شناختي تالاب      051/0          0           0              1       051/0          0           0              0                                                           0

آلودگي نوري در پيرامون بخش غربي تالاب و اختلال در

5T      مهاجرت پرندگان      119/0            3       357/0            0           0                2       238/0            1                                                 119/0

توسعه صنعتي در اراضي پيرامون غرب و شمل غرب

6T      تالاب      170/0     4         68/0      0           0         2         34/0      3                                                          51/0

7T       استفاده بيرويه از سموم كشاورزي و پيرامون تالاب              067/0     2             134/0     4               268/0     1             067/0     0               0  توسعه محورهاي دسترسي(جادهاي و ريلي) پيرامون

8T      تالاب      071/0     3       213/0     0           0         2       142/0     0                                                                0

9T      وجود جوامع محلي غير بومي پيرامون تالاب      103/0                           2      206/0                           1       103/0                           1       103/0                           0                                          0

10T طرح توسعه بندر اميرآباد به سوي اراضي بلافصل تالاب 131/0 4 524/0 0  0  2  262/0 3  393/0  مجموع     71/6    5/2    35/5    32/3

 

نتايج

با توجه به جدول 1 و 2 در تالاب ميانكاله، تعداد 8 نقطه قوت داخلي در برابر 9 نقطه ضعف داخلي و تعداد 5 فرصت در برابر 10 تهديد، مورد شناسايي و بررسي قرار گرفته است. بدين ترتيب در مجموع تعداد 13 نقطه قوت و فرصت به عنوان مزيت و تعداد 19 ضعف و تهديد به عنوان محدوديت و تنگناهاي پيشروي تالاب ميانكاله شناسايي شد. با توجه به جدول 1 از ديد كارشناسان بالا بودن تنوع گونهاي و جمعيت پرندگان مهاجر مهمترين نقطه قوت به حساب ميآيد. همچنين عدم زونبندي منطقه مهمترين نقطه ضعف از ديد كارشناسان محسوب شدند. بر اساس جدول 2 از ديد كارشناسان موقعيت استراتژيك تالاب و قرارگيري برسر شاهراههاي مهاجرتي پرندگان مهمترين فرصت پيشروي تالاب و توسعه صنعتي در اراضي پيرامون غرب و شمال غرب تالاب مهمترين تهديداتي است كه تالاب ميانكاله با آن مواجه است. با توجه به نمره حاصل از جمع نهايي ماتريس عوامل داخلي نتيجهگيري ميشود، در تالاب ميانكاله با وضعيت موجود نقاط وقت براي حفاظت از منطقه بيشتر از نقاط ضعف آن است. همچنين با توجه به جمع نهايي نمرات ماتريس عوامل خارجي كه برابر نتيجهگيري ميشود كه تهديدات پيش روي حفاظت در منطقه بيشتر از فرصتها است.

پس از تشكيل ماتريس عوامل داخلي و خارجي و قبل از تدوين راهبردهاي حفاظتي، با لحاظ كردن جهات قبلي و با توجه به نوع واكنش، و نحوه تعامل هر عامل داخلي و خارجي، ميتوان ماتريس SPACE  را ترسيم كرد كه داراي چهار منطقه با چهار نوع راهبرد متفاوت شامل تهاجمي، رقابتي، تدافعي و حفاظتي (شكل 1)، است. بر اساس مقادير بدست آمده و با توجه به ماتريس، از چهار نوع راهبرد ممكن (افتخاري و مهدوي، 1385)، راهبرد مطلوب براي حفاظت تالاب ميانكاله از نوع راهبردهاي ST يا رقابتي پيشنهاد ميگردد.

سپس با استفاده از ماتريس SWOT عوامل داخلي (قوتها و ضعفها) و عوامل خارجي (فرصتها و تهديدها) هشت راهبرد حفاظتي در موقعيت رقابتي براي مديريت تالاب ميانكاله به شرح زير تعيين شد:  

1St: زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه

2St: توسعه برنامههاي مديريت تلفيقي آفات و كنترل استفاده از كود شيميايي

3St: گسترش اكوتوريسم با توجه به وجود چشماندازهاي منحصر بهفرد منطقه با مشاركت جوامع محلي

4St: تجهيز صنايع پيرامون تالاب به سيستمهاي تصفيه فاضلاب و پايش و كنترل آنها توسط سازمان ذيربط  St5: نظارت بر حسن اجراي قوانين شكار و صيد و صدور مجوز توسط سازمان حفاظت محيط زيست

6St: مكانيابي محيط زيستي جهت توسعه در منطقه و ارزيابي اثرات محيط زيستي آنها

7St: تشويق و حمايت از مراكز علمي جهت انجام مطالعات تخصصي از جمله بررسي تغييرات چند دهه اخير

8St: ترغيب جوامع محلي به مشاركت در حفاظت با توجيه خدمات اكوسيستمي تالاب

در نهايت با تعيين جذابيت نسبي راهبردهاي كليدي بر اساس ماتريس QSPM، راهبردهاي مهمتر كه ناشي از اثرگذاري عوامل تعيين كننده است، مشخص شد. بر اساس جمع كل جذابيت راهبردها در انتهاي ستون ماتريسهاي QSPM، راهبردها را  به جذابيت نسبي مرتب شد (جدول 3).

 

ادامه جدول 3: اولويتبندي راهبردها بر اساس ماتريس QSPM.

رديف  عوامل تعيين كننده  St8                                             St7                                  St6                                                                     St5                                 Wi                                                          

 WiAS AS WiAS AS WiAS AS WiAS AS

1S        ايزوله بودن و دور از دسترس بودن منطقه            134/0           1                           134/0                                      0           0                               0                                          0           0                               0

2S        بالا بودن تنوع گونهاي و جمعيت پرندگان مهاجر        2/0          3                                 6/0                                    3          6/0                                 3                                   6/0           2                                 4/0

  0  S3
  0   0   0   0/156   1   0   0 0/156 فقدان سكونتگاه انساني
  0   0   0   0   0   0   0   0  0/033 شكل زبانهاي و مستطيل كشيده منطقه  S4
  0/312   2   0/468   3   0/624   4   0   0  0/156 تنوع زيستگاهي، اكوسيستمي و اقليمي بالا  S5
  0/132   4   0   0   0/033   1   0   0  0/033 خدمات اكوسيستمي بالا مانند توليد انار  S6
  0/066   2   0   0   0   0   0   0  0/033 برخورد مناسب مردم بومي با اكوتوريستها  S7
  0/134   1   0/268   2   0/402   3   0   0   0/134 وجود چشماندازهاي زيبا و منحصر به فرد منطقه  S8
  0/033   1   0/033   1   0   0   0/099   3  0/033 حضور و چراي دامهاي اهلي (بز، گاو، گوسفند و اسب)در منطقه  W1
  0   0   0/056   1   0/112   2   0/168   3  0/056 پراكنش زباله (زبالهريزي)   W2
  0/112   2   0/112   2   0   0   0/224   4   0/056 وجود دامگاهها و صيدگاهها  W3
  0/356   2  0/534   3   0/712   4  0   0  0/178 عدم زونبندي منطقه  W4
  0/056   1   0   0   0   0   0/224   4  0/056 شكار غيرمجاز   W5
  0   0  0   0   0   0  0   0  0/033 فقدان برنامه مناسب برداشت انار  W6
  0   0  0   0   0   0  0/402   3  0/134 كمبود محيطبان و گارد حفاظتي  W7
  0   0   0/112   2   0/112   2   0/056   1  0/056 تردد بيش از حد وسايط نقليه  W8
  0   0   0/336   3   0   0   0/112   1   0/112 ورود سرب حاصل از ساچمهها به هرم غذايي  W9
  0/268   4   0/067   1   0   0   0/134   2  0/067 حضور جوامع محلي پيرامون تالاب با انگيزه مشاركتدر اجراي طرحهاي حفاظتي و گردشگري

وجود NGOهاي محلي و فعاليت در جهت اطلاع

 O1

0/492         3          0          0         0           0   0/328         2      0/164      O2

رساني و مشاركت حفاظتي و ترويجي

3O       اهميت بين المللي تالاب و جذب سرمايههاي خارجي

از سوي نهادهاي بين المللي                          071/0                                     1                                         071/0                                     1                                         071/0                                      3                                         213/0                                     1                                         071/0

4O       موقعيت استراتژيك تالاب و قرارگيري برسر شاهراه –

هاي مهاجرتي پرندگان                                173/0                                  4                                            692/0                                  1                                            173/0                                   3                                            519/0                                  3                                            519/0

5O          معرف بودن و شهره بودن تالاب در جلب افكار

عمومي و پروژه هاي مطالعاتي 06/0 0  0  2  12/0  4  24/0  0  0  1T خشكسالي و كمآبي در طول سالهاي اخير  072/0  0  0  0  0  2  144/0  0  0

2T           وابستگي معيشت روستاهاي پيرامون تالاب به

دامداري متكي به تالاب            065/0     1        065/0     1             065/0     1        065/0     3             195/0  3T       شمار زياد شكارچيان در روستاهاي پيرامون تالاب       064/0     3             192/0     0             0        0             0             2             128/0  شناخت ناكافي جوامع محلي از منافع و خدمات بوم

4T        شناختي تالاب                                          051/0            0               0                                                         0            0               0                                                         0            4            204/0

آلودگي نوري در پيرامون بخش غربي تالاب و اختلال

5T       در مهاجرت پرندگان                                    119/0            0                   0                                                      1        119/0               2                                              238/0            0                   0

توسعه صنعتي در اراضي پيرامون غرب و شمل غرب

6T        تالاب                                                    170/0            0           0                                                              4         68/0        3                                                         51/0           0           0

7T        استفاده بيرويه از سموم كشاورزي و پيرامون تالاب             067/0     0             0             2              134/0     3             201/0     2              134/0  توسعه محورهاي دسترسي (جادهاي و ريلي) پيرامون

8T        تالاب                                                    071/0            0           0                                                              3        213/0      2                                                      142/0           0           0

9T       وجود جوامع محلي غير بومي پيرامون تالاب         103/0            2                            206/0                                    0            0                                0                                         0           0                                0

  0   0  0/393   3   0/524   4  0   0   0/131 طرح توسعه بندر اميرآباد به سوي اراضي بلافصلتالاب  T10
  3/61   5/15   4/85   3/7 مجموع 

 

نتايج ماتريس برنامهريزي راهبردي كمي (QSPM) نشان ميدهد از ميان راهبردهاي تدوين شده بالاترين جذابيت مربوط به راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه است و پايينترين جذابيت مربوط به راهبرد توسعه برنامههاي مديريت تلفيقي آفات و كنترل و استفاده از كود شيميايي است.

 

بحث و نتيجهگيري 

با توجه به هدف اين مطالعه نقاط قوت از  نقاط ضعف تالاب بيشتر است ولي تهديدهاي تالاب نسبت به فرصتها بيشتر است. در نتيجه راهبردهاي حفاظتي در اولويت قرار ميگيرد ولي Baker در سال 2008 در مطالعهاي مشابه نتيجه گرفت كه تالاب سانگوباي از قابليت توسعه اكوتوريسم برخوردار است، زيرا كه نقاط قوت و فرصتهاي تالاب نسبت به نقاط ضعف و تهديدها بيشتر بود. با توجه به نتايج به دست آمده، دو راهبرد به عنوان مهم ترين راهبردها براي حفاظت تالاب ميانكله ارايه شد. اين دو راهبرد به ترتيب شامل راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه، راهبرد گسترش اكوتوريسم با توجه به وجود چشم- اندازهاي منحصر به فرد منطقه با مشاركت جوامع محلي است. راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه مهمترين راهبرد بدست آمد. پاداش و همكاران (1389) در مطالعهاي كاملآ مشابه سه راهبرد را بر اساس نمره جذابيت راهبردها اولويتبندي نمودند و راهبرد استفاده از رويكردهاي حفاظتي بالاترين نمره رابه خود اختصاص داد. پيشنهاد آنها طرحريزي برنامه به منظور زونبندي منطقه بود كه  نتايج  اين مطالعه كاملآ مشابه اين پژوهش بود. نوري و مهدي نسب (1389) در مطالعهاي مشابه، نتيجه گرفتند كه براي بهرهگيري پايدار از تالابها بايد براساس پتانسيلها و استعدادهاي بالقوه و بالفعل تالاب عمل كرد و  براي ترميم وضيعت نابهنجار تالاب بايد آن را به صورت تحت حمايت و حفاظت درآورد تا كسي نتواند بر آنها دخل و تصرف نمايد كه راهبرد زونبندي منطقه را تاييد ميكند. نصير احمدي و منوري (1390) در مطالعهاي پيرامون ارزشهاي اكولوژيكي ميانكاله نتيجه گرفتند كه در صورت عدم مديريت يكپارچه و بافر حفاظتي در منطقه، زيستگاههاي حساس كاركرد اكولوژيك خود را از دست ميدهند و  در واقع مديريت يكپارچه و بافر حفاظتي را جهت حريم امن پيشنهاد كردند كه اين امر فقط با زونبندي تالاب امكانپذير است. با توجه به اهميت نقش زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، مسعودي و همكاران (1390) در مطالعهاي ديگر شرط استفاده تفرجگاهي  و اكوتوريسمي از ميانكاله را زونبندي منطقه دانستند و در واقع براي به حداقل رساندن آثار زيانبار گردشگري، زونبندي منطقه را پيشنهاد داد كه اهميت اين راهبرد به عنوان اولين راهبرد بيان ميكند. در مورد دومين راهبرد كه گسترش اكوتوريسم با توجه به وجود چشماندازهاي منحصر به فرد منطقه با مشاركت جوامع محلي است، پاداش و همكاران (1389) نيز در مطالعهاي مشابه معرفي طبيعت و منظرههاي زيباي منطقه و ايجاد تسهيلات براي تفرج و گردشگري در منطقه را پيشنهاد كردند. نتايج اميرنژاد و همكاران (1389) در پژوهشي به منظور  برآورد ارزش حفاظتي تالاب ميانكاله نشان داد كه با وجود فقر درآمدي در ميان بوميان منطقه حفظ محيط زيست منطقه بسيار كمرنگ بوده و تالاب با وجود اين فقر در معرض خطر خواهد بود. سالاري و ارجمندي ( 1389) در مطالعهاي مشابه براي پارك ملي كوير، نتيجه گرفتند اين راهبرد  باعث فرصتهاي اشتغال براي جوامع محلي و بومي، درآمد پايدار، ارتقاي سطح اجتماعي و فرهنگي جامعه محلي و بومي و همچنين حفاظت از محيط زيست از طريق ارتقاي سطح آگاهيهاي عمومي زيست محيطي، افزايش درآمدهاي آتي و استفاده از آن در جهت بهبود سطح حفاظتي منطقه ميشود. نوري و مهدي نسب (1389) براي حفاظت و توسعه گردشگري درياچه گهر  مشاركت افراد بومي و محلي در حفاظت و گردشگري درياچه يكي از راهكارهاي استفاده خردمندانه از تالاب ها به شمار آوردند. نصير احمدي و منوري (1390) و جعفري و همكاران (1386) بنابر نتايج مطالعه خود تقويت جلب مشاركت مردمي در حفظ تالاب را پيشنهاد كردند كه در راستاي هدف اين راهبرد است. نتايج ضيايي و ميرزايي (1388) در پژوهشي پيرامون چالشهاي مديريتي ميانكاله نشان داد كه ميانكاله از قابليت اكوتوريستي بالايي برخوردار است كه اگر از مشاركت مردم بومي بهره گرفته شود هم ضمانتي براي حفظ محيط زيست است و هم در وضعيت اقتصادي آنها تاثير بهسزايي دارد.

با توجه به اهميت مديريت بهينه و حفاظت از تالاب ميانكاله و از طرفي شرايط نه چندان مساعد كنوني تالاب و همچنين با توجه به مهمترين ضعفها و تهديدهاي اصلي حفاظت تالاب ميانكاله و نتايج حاصل از ماتريس SWOT  و QSPM پيشنهاد ميشود تمركز بيشتر بر روي راهبرد زونبندي منطقه جهت تخصيص بهينه منابع براي فعاليتهاي حفاظتي، اكوتوريسم، كشاورزي و توسعه باشد.

 

منابع

اداره كل حفاظت محيط زيست استان مازندران، 1389. سرشماري نيمه زمستانه پرندگان مهاجر آبزي و كنار آبزي استان مازندران (خليج گرگان و تالاب ميانكاله).

افتخاري، ع. و مهدوي، د.، 1385. راهكارهاي توسعه گردشگري روستايي با استفاده از مدل SWOT(مورد: دهستان لواسان كوچك)، فصلنامه مدرس علوم انساني، دوره دهم (شماره 45)، صفحات 1-31.

افتخاري، ع.، 1386. جزوه كلاسي جايگاه روستا در برنامه ريزي كلان، دانشگاه تربيت مدرس.

 

اميرنژاد، ح.، رفيعي، ح. و اتقايي، م.، 1389. برآورد ارزش حفاظتي منابع طبيعي (مطالعه موردي: تالاب بينالمللي ميانكاله)، محيط شناسي، شماره 53، صفحات 89-98.

انصاري. م.، رحيمي، ع.، يار محمديان، م. و يعقوبي، م.، 1388. تحليل استراتژيك دروني و بيروني دانشكده مديريت و اطلاع رساني پزشكي دانشگاه علوم پزشكي اصفهان، مديريت سلامت، شماره 36، صفحات 33-38.

اعرابي، س.م.، 1389. دستنامه برنامهريزي راهبردي، دفتر پژوهشهاي فرهنگي، چاپ چهارم ،تهران، 18 ص. 

برايسون،ج، ام.، (مترجم: عباس منوريان)، 1381. برنامهريزي استراتژيك براي سازمانهاي دولتي و غيرانتفاعي، چاپ دوم، نشر مركز آموزش مديريت دولتي، 384 ص.

پاداش، ا.، نبوي، س.، دهزاد، ب.، جوزي، س. و مرادي، ن.، 1389. برنامه راهبردي توسعه حفاظت محيط زيست در مناطق حفاظت شده دريايي

(مطالعه موردي منطقه حفاظت شده مند استان بوشهر)، پژوهشهاي محيط زيست، شماره 1، صفحات 53-66.

پيرس، ج. و رابينسون، ر.، (مترجم: سيد محمود حسيني)، 1388. مديريت راهبرديي (برنامهريزي، اجرا و كنترل)، چاپ چهارم، انتشارات سمت، 388 ص.

جعفري، ح.، كريمي، س. و مداح، ف.، 1386. محدودهيابي سپر حفاظتي با تجزيه و تحليل مشخصههاي آلاينده به كمك GIS و RS در تالاب ميانكاله. محيطشناسي، سال سي و سوم ( شماره 44)، صفحات 55- 64.

جمالزاد، ف.، 1377. تعيين ميزان حساسيت مناطق مختلف تالاب انزلي با استفاده از سامانة اطلاعات جغرافيايي (GIS)، پاياننامة كارشناسي ارشد، دانشكده محيط زيست، دانشگاه تهران، 52 ص.

چمني، ع.، مخدوم، م.، جعفري، م.، خراساني، ن. و چراغي، م.، 1384. ارزيابي آثار توسعه بر محيط زيست استان همدان با كاربرد مدل تخريب، مجله محيط شناسي، شماره 37، صفحات 35-44.

سالاري، ع. و ارجمندي، ر.، 1389. ارزيابي عوامل راهبردي زيست محيطي گسترش صنعت طبيعت گردي با روش  SWOT(مطالعه موردي پارك ملي كوير)، علوم و تكنولوژي محيط زيست، دوره دوازدهم (شماره 3)، صفحات 127-136.

ضيايي، م. و ر، ميرزايي، 1388. چالشهاي مديريتي و توسعه گردشگري در مناطق تحت حفاظت سواحل جنوبي درياي خزر( مطالعه موردي پناهگاه حياتوحش ميانكاله)، فصانامه مطالعات جهانگردي، شماره 2، صفحات 1-34.

فيض، د.، 1389. مديريت استراتژيك كليد موفقيت در بازارهاي رقابتي، دانشگاه سمنان، سمنان ، 398 ص.

عابدين زاده. ن.، عابدين زاده، ف. و عابدي، ط.، 1388. بررسي مديريت پسماندها با استفاده از رويكرد تحليل عوامل راهبردي (SWOT) و تشكيل ماتريس QSPM در شهر رشت، دومين سمپوزيوم بين المللي محيطزيست، 23 ص.

عمراني، ق.، كرباسي، ع.، ارجمندي، ر. و حبيب پور ع.، 1389. تدوين استراتژي بهينه سيستم مديريت پسماند شهري با استفاده از روش  SWOT و QSPM ( مطالعه موردي شهر رشت)، فصلنامه مديريت شهري، شماره 26،  صفحات 41-62.

كرباسي، ع.، منوري، س. و موگويي، ر.، 1386. مديريت استراتژيك در محيط زيست، چاپ اول، نشر كاوش قلم، 232 ص.

كيابي، ب.، 1378 . اكوسيستم هاي تالابي و رودخانهاي استان گيلان، سازمان حفاظت محيط زيست.

لالويي، ف.، 1378 . بررسي هيدرولوژيك خليج گرگان. بولتن علمي شيلات ايران، صفحات 53- 68.

مجنونيان، ه.، 1377. تالابها (طبقهبندي و حفاظت تالاب-ها، ارزشها و كاركردها)، چاپ اول، انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست، 170 ص.

مسعودي، م.، ماهيني، ع.، محمدزاده، م.، ميركريمي، ح. و عبدي، ا.، 1390. ارزيابي فرصتهاي تفرجي در پناهگاه حياتوحش ميانكاله. محيطزيست و توسعه، شماره 3، صفحات 53- 60.

مهندسين مشاور رواناب .1381 . طرح جامع مديريت پناهگاه حيات وحش ميانكاله.

نصيراحمدي، ك. منوري، م.، 1390. ارزيابي كاركردهاي اكولوژيك اكوسيستم ميانكاله با استفاده از رويكرد هيدروژيومرفولوژيك، فصلنامه علمي پژوهشي اكوسيستمهاي طبيعي ايران، شماره چهارم. صفحات 32-47.

نوري، غ.ر. و مهدي نسب، م.، 1389. بررسي قابليتهاي اكولوژيكي و توسعه گردشگري درياچه گهر بر اساس مدلSWOT، مجله تالاب، شماره پنجم، صفحات 57-66.

هريسون، ج. و جان، ك.، (مترجم: بهروز قاسمي)، 1386. مديريت استراتژيك، چاپ چهارم، انتشارات هيات، 335 ص.  

 

Anonymous, 1999. Monograph on selected Medicinal plants. Geneva. WHO (1): P 78.

Arslan, O. and Er, I, D., 2008. SWOT analysis for safer carriage of bulk liquid chemicals in tankers, Journal of Hazardous Materials, 154, 901-913.

Baker, N. J., 2008. Sustainable wetland resource utilization of Sango Bay through Eco-tourism development, African Journal of Environmental Science and Technology. 2 (10): 326-335. Beazley, M., 1993. Wetlands in Danger. Reed International Books Limited, Singapore. 187 pp.

Chang, H. and Huang, W., 2006. Application of a quantification swot analytical method, Mathematical and computer modeling, 43, 158-169.

Chardonnet, P., Soto, B., Fritz, H., Crosmary, W., Drouethoguet, N. and Mesochina, P., 2010. Managing the Conflicts Between People and Lion: Review and Insights from the Literature and Field Experience.Wildlife Management Working Paper 13. 66 pages. Food and Agriculture Organization of the UN, Rome, Italy.

David, F. R., 1986. The Strategic Planning Matrix: A Quantitative Approach. Long Range Planning, 5, 102-107.

Diamantopoulou, P. and Voudouris. K., 2008. Optimization of water resources management using SWOT analysis: the case of Zakynthos Island, Ionian Sea, Greece. Environmental Geology, 54, 197211.

Diestefano, E., 2005. World Conservation Union on Human-wildlife conflict, Human-Wildlife Conflict world wide:collection of case studies, analysis of management strategies and good practices. FAO, Rome.

Heidari, H., 2003. Farmer Field Schools (FFs) slash pesticide use and exposure in Islamic Republic of Iran. Agro-Chemical Report, 3, 23-26.

Houben, G., Lenie, K. and Vanhoof, K, 1999. A knowledge-based SWOT-analysis system as an instrument for strategic planning in small and medium sized enterprises, Decision Support Systems, 26, 125-135. Humphrey, A. S., 2005. SWOT Analysis, http://www.businessballs.com/swotanalysisfreetemplate.

html.

Hussey, D., 2001. Strategy and planning, Wiley, New York, 296 pp. Jones, K., Lanthier, Y., Voet, P., Valkengoed, E., Taylor, D. and Fernandez-Prieto, D., 2009. Monitoring and assessment of wetlands using Earth Observation:The GlobWetland project, Journal of Environmental Management, 90 , 2154–2169 .

Kajanus, M., 2000. A model for creating innovative strategies for an enterprise and  its application to a rural enterprise. Management Decision, 38,711-722.

Lambert, A., 2003. Economic Valuation of Wetlands: an Important Component of Wetland Management Strategies at the River Basin Scale, Ramsar Convension.

Mintzberg, H., Ahlstrand, B. and Lampel, J., 1998. Strategy safari: a guided tour through the wilds of strategic management, New York, Free Press. 416 pp.

Nahman, A. and Godfrey, L., 2010. Economic instruments for solid waste management in South Africa: Opportunities and constraints. Resources, Conservation and Recycling, 54, 521-531.

Nikolaou, I. E. and Evangelinos, K. I., 2010. A SWOT analysis of environmental management practices in Greek Mining and Mineral Industry, Resources Policy, 35 , 226–234.

Paliwal, R., 2006. EIA practice in India and its evaluation using SWOT analysis, Environmental Impact Assessment Review, 26, 492–510.

Parsaeian, A. and Erabi, S. M., 2009. Strategic Management. Cultural Reserche Center. Tehran.

Radder, L. and Louw, L., 1998. The SPACE Matrix: A Tool for calibrating competition. Long Range Planning, 31, 549-559.

Saaty, R. W., 1987. The analytic hierarchy process and swot analysis what it is and how it is used, Math. Model, 9, 161-178.

Sugumaran, R., Harken, J. and Gerjevic, J., 2004. Using Remote Sensing Data to Study Wetland Dynamics in Iowa, Iowa Space Grant (Seed) Final Technical Report, University of Northern Iowa, Cedar Falls, pp 1-17.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

متن کامل در سایت sabzfile.com