که مي تواند ظرفيت سازي و ايجاد زمينه مشارکت را موجب شود امنيت تصرف مي باشد. در اين تحقيق نيز از امنيت تصرف به عنوان ابزاري جهت افزايش ميزان مشارکت مردمي و توانمندسازي سکونتگاههاي غيررسمي استفاده شده است. در واقع امنيت تصرف قابليت زندگي کردن در يک مکان بدون ترس از دست دادن آن مکان است که مي تواند در قالب سياست هاي قانوني کردن مالکيت(با صدور سند مالکيت و اعطاء وام هاي رهني به فقراي شهري)، تأمين خدمات پايه در سکونتگاههاي غيررسمي(با خدمات رساني بخش دولتي و به مشارکت گرفتن اهالي در تصميم گيري هاي عمومي) و سياست نوسازي و توسعه مجدد(با ارائه زمين معوض يا راهکار تجميع اراضي در مواقع اوضاع نابهنجار و موقعيت نامناسب سکونتگاهها) به اجرا درآيد، که بسته به شرايط ويژه هر سکونتگاه، هر يک از اين سياست ها و يا تلفيقي از آنها به کار گرفته مي شود.

فصل سوم

شناخت محدوده مورد مطالعه

1-3- سکونتگاه هاي غيررسمي شهر بندرعباس

شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان در منتهي اليه جنوب ايران، در شمال تنگه هرمز و در قسمت جنوبي شهرستان بندرعباس در موقعيت 28 درجه و 42 دقيقه عرض شمالي و 56 درجه و 24 دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ واقع شده است. (مهندسين مشاور نقش پيراوش، 1387: 29). اين شهر با توجه به موقعيت خاص قرارگيري(استقرار در کنار آبهاي خليج فارس) و داشتن پتانسيل ايجاد فرصت هاي شغلي جديد، همواره نقش مهمي در اقتصاد کشور داشته است. دوعامل افزايش قيمت نفت و نيز وقوع جنگ تحميلي، اين اهميت را دو چندان و زمينه رشد سريع اقتصادي بندرعباس را فراهم مي کند.
بهبود اوضاع اقتصادي، جمعيت را از نقاط روستايي و نيز استان هاي ديگر به سوي شهر مي کشاند و به يکباره افزايش جمعيت و بروز ناهنجاري هاي گسترده اجتماعي و شکل گيري سکونتگاه هاي غيررسمي اتفاق مي افتد. به طوري که در حال حاضر تقريباً يک سوم جمعيت شهر بندرعباس در محدوده سکونتگاه هاي غيررسمي با مساحتي حدود1216هکتار اسکان گزيده اند.
بندرعباس به عنوان شهري مهاجرپذير داراي 12 محله غيررسمي بوده كه اين محلات بيشتر در جنوب شهر و در كنار آبهاي خليج فارس و نيز اراضي حاشيه اي شمال شكل گرفته اند. از بين محلات غيررسمي محلات سورو، پشت شهر، خواجه عطا، نايبند و نخل ناخدا در جنوب و جنوب غربي و در مجاورت آبهاي خليج فارس و نيز محلات چاهستانيها، ايسيني، شهرك دوهزار، بهشت زهرا، ششصد دستگاه و چهارصد دستگاه در شمال و شمال غربي بندرعباس واقع شده اند.
شهرك توحيد نيز به عنوان يكي از محلات غيررسمي در شمال شرقي شهر شكل گرفته است، که در جدول زير مشخصات هر يک از اين محلات را نشان داده شده است.

جدول شماره2: مشخصات سکونتگاه هاي غيررسمي شهر بندرعباس
رديف
نام محله
مساحت(هکتار)
منطقه شهرداري
اطلاعات جمعيتي سال 1385
اطلاعات جمعيتي سال 1389

تعداد جمعيت
تعداد خانوار
تعداد جمعيت
تعداد خانوار
1
شهرک توحيد
68/72
1
6834
1562
7282
1655
2
نخل ناخدا
196
1
11875
2645
12753
2834
3
چاهستانيها
106
2
13028
2960
15504
3903
4
خواجه عطا
46/52
2
4866
1090
5163
1198
5
کمربندي(دوراهي ايسيني)
164
2
26938
6221
25827
5717
6
نايبند
93/154
2
12474
2722
15281
3696
7
بهشت زهرا
36/56
3
4270
969
4009
899
8
پشت شهر
21/33
3
4330
980
4814
1210
9
سورو
139
3
8874
2027
9453
2255
10
دوهزار
86/118
3
16636
3808
18119
4012
11
ششصد دستگاه
55/58
3
5946
1400
6860
1621
12
چهارصد دستگاه
87/63
3
7154
1650
8250
1915
کل محلات
92/1215
_
123225
28034
133315
30915
منبع: (مهندسين مشاور پرداراز، تدبيرشهر، آمايش و توسعه البرز، 1389)

2-3- تجارب ساماندهي و توانمندسازي اسکان غيررسمي بندرعباس

1-2-3- بانک جهاني
وضعيت نامناسب و مشکلات سکونتگاه هاي غيررسمي موجب گرديد از اوايل سال 1970 ميلادي سازمان هاي بين المللي و حمايت کننده جامعه به فکر سرمايه گذاري در جهت بهبود وضعيت اين سکونتگاه ها بيافتند. در همان زمان بود که تعداد زيادي از پروژه هاي ارتقاء محلات غيررسمي توسط دولت هاي ملي و شهرداري ها و با همکاري سازمان هاي بين المللي و بانک هاي توسعه چند جانبه به صورت پايلوت در سراسر جهان براي بهبود کيفيت زندگي در اين محلات به اجرا درآمد (Baker,2009: 1-3).
بانک جهاني، بانک توسعه آسيا (ADB) و بانک توسعه آمريکا (IDB)، به عنوان سه بانک بزرگ توسعه چند جانبه از سال 1990 بودجه کلاني را به پروژه هاي ساماندهي مسکن و سکونتگاه ها ي غيررسمي اختصاص دادند. بانک جهاني به عنوان بزرگترين قرض دهنده چند جانبه براي کل جهان، بانک توسعه آسيا (ADB) و بانک توسعه آمريکا (IDB) براي آسيا و آفريقا فعاليت مي کنند(UN-HABITAT,2003: 136).
از ديدگاه بانک جهاني “توانمندسازي” به مفهوم افزايش امکانات و دارايي هاي فقرا، جهت مشارکت در مذاکره، اعمال نظر، کنترل و حفظ پيوند با نهادهاي مسئولي است که در زندگي آنها تأثيرگذار است.از اين ديدگاه با توجه به اين که فقر چند بعدي است، فقرا نيازمند سطحي از داراييها و امکانات در سطح فردي(بهداشت، آموزش و مسکن) و در سطح عمومي(توانايي سازماندهي)، براي به راه انداختن “کار جمعي” جهت حل مشکلات خود هستند. به ا
ي
ن ترتيب، نگاه بانک جهاني با تأکيد بر کيفيت زندگي، کاهش فقر، پايداري محيطي و افزايش انباشت اقتصادي در شهر همراه بوده که در اين ميان سکونتگاه هاي غيررسمي جايگاه ويژه اي دربرنامه هاي بانک جهاني داشته است(Imparato,2003: 12).
فعاليت هاي بانک جهاني را مي توان به سه مقطع زماني زير تقسيم کرد:
– دوره اول سالهاي 1982-1972
– دوره دوم سالهاي 1993- 1983
– دوره سوم سالهاي پس از 1993
در دوره اول يعني سالهاي 82-1972، بانک جهاني متأثر از ايده ها و نظريه هاي ترنر طرحهاي مکان- خدمات و بهسازي در محل را توصيه و در اين زمينه حمايت مالي کرده است.
در دوره دوم يعني سالهاي 1993- 1983، بيشتر هدايت سرمايه به سوي نظام تأمين مالي مسکن مورد توجه قرار گرفت که البته بيشتر براي کشورهاي بادرآمد بالا و متوسط مناسب بود.
در دوره سوم يعني سالهاي 1993 به بعد، بانک جهاني به جاي برخوردهاي موردي و نمونه اي با مسئله اسکان غيررسمي، به تدريج رويکرد منسجم (Integrated Approach) را مورد توجه قرار داده است، که بر اين اساس چهار فعاليت اصلي زير در برنامه بانک جهاني دنبال مي شود.
– شکل دادن راهبردهاي شهري- ملي
– حمايت از راهبردهاي توسعه شهري
– گسترش کمک به ظرفيت سازي
– تعميم و گسترش نوآوري هايي در ارتقاءبخشي و بهسازي خدمات فقرا و محله هاي فقيرنشين (UN-HABITAT,2003: 137).
در کل مي توان گفت فعاليت هاي بانک جهاني در ابتدا به صورت ارتقاء جزئي محلات غيررسمي و دادن وام به خانواده هاي کم درآمد بود که در حال حاضر به صورت وام هايي در جهت ساماندهي مسکن در مقياس کلان و خصوصي سازي خدمات عمومي مي باشد.
در نتيجه اين تغيير، سهم کمتري از بودجه به حمايت از مسکن کم درآمد اختصاص يافت بلکه بيشتر سرمايه گذاري متوجه کشورهاي کم درآمد گرديد، که آسيا و خاورميانه شرق در ميان مناطق سهم بالايي از بودجه را به خود اختصاص دادند( بانک جهاني و مرکز اسکان بشر سازمان ملل متحد، 1999: 4).
يکي از پروژه هاي اخير بودجه بانک جهاني، پروژه ساماندهي شهري و اصلاحات مسکن براي جمهوري اسلامي ايران در سال 2004 ميلادي مي باشد.
در قالب اين پروژه، کشور ايران مبلغي معادل 80 ميليون دلار آمريکا از بانک جهاني دريافت کرده است، که در اين راستا براي شهرهاي زاهدان، بندرعباس، کرمانشاه، تبريز و سنندج پروژه هاي ساماندهي محلات غيررسمي تعريف گرديد.
هدف از اين پروژه هاي اجرا شده در اين شهرها 1- بهبود کيفيت زندگي و شرايط موجود در محله هاي فقيرنشين 2- آماده سازي سيستم ها، ظرفيت و پايه هاي نظارتي و آغاز اصلاحات بازار مبتني بر بخش مسکن مي باشد.
براي دستيابي به اهداف مورد نظر، وام سه فاز پروژه براي يک دوره دوازده ساله در نظر گرفته شده است، که فاز اول اين پروژه که شامل جمع آوري، طبقه بندي و تجزيه و تحليل از داده ها است تقريباً در تمام پنج شهر مورد هدف اجرا گرديده اما مراحل بعدي هنوز در اين شهرها اجرا نشده است(worldbank,1994: 19).
ايران از جمله کشورهايي است که پروژه هاي وسيع و متنوعي را براي ارتقاء سکونتگاه هاي غيررسمي با همکاري بانک جهاني تعريف کرده است، که با توجه به محدوده مورد مطالعه، در جدول زير فقط به پروژه هاي مربوط به شهر بندرعباس اشاره شده است.

جدول شماره3 :پروژه هاي تعريف شده توسط بانک جهاني در شهربندرعباس
رديف
نام پروژه
سال تخصيص بودجه
1
آموزش مهارت هاي فني براي بهبود زندگي و محيط زيست شهر بندرعباس
_
2
مطالعه رسمي، طراحي برنامه هاي آموزشي براي شهرداري شهر بندرعباس
_
3
طراحي مرکز بهداشت در بندرعباس
_
4
احداث دو مدرسه راهنمايي در محله دو هزار بندرعباس
2005
5
ساماندهي تمامي معابر موجود در محلات دوراهي ايسيني، بهشت زهرا و شمال محله دو هزار بندرعباس
2008
6
ارتقاء نظارت جاده ها و روشنايي خيابان ها در محلات دوراهي ايسيني و شمال محله دوهزار
2008
7
احداث پارک و مجموعه ورزشي در محله دو راهي ايسيني
2008
8
ساخت کانال آب در محلات بهشت زهرا و شمال محله دوهزار
2005
9
ساده کردن مسکن و ساخت سيستم اطلاعات
2008
10
مطالعه امکان سنجي نهادينه شدن فرآيند ارتقاء شهري در ايران
2008
11
توسعه و پياده سازي مديريت اطلاعات زمين و سيستم پشتيباني تصميم گيري
2008
12
طراحي سيستم مؤثر و مناسب براي يارانه مسکن
2008
13
احداث مرکز آموزش فني و حرفه اي در محله دوراهي ايسيني
2007
14
احداث مرکز آموزش فني و حرفه اي در محله دوراهي ايسيني
2007
15
تلاش براي کاهش تأثير مواد مخدر و رفتارهاي پرخطر در سکونتگاه هاي غيررسمي
2007
16
احداث مراکز آموزشي و بهداشتي در محله دوراهي ايسيني بندرعباس
_
17
نظارت بر ساخت و ساز کانال در محله دوراهي ايسيني
_
منبع: مطالعات نگارنده
2-2-3- طرح مطالعات توانمندسازي محلات شهر بندرعباس
در طرح مطالعات توانمندسازي محلات شهر بندرعباس (ساپ، 1382: 56)، به سرعت فزاينده جمعيت پذيري شهر بندرعباس (به ويژه مهاجرت هاي برون استاني) و فقدان ابزار و سياست هاي لازم جهت اسکان مطلوب جمعيت، به عنوان مهمترين دلايل بروز ناهنجاري هاي گسترده در نظام کالبدي و اجتماعي و ايجاد اجتماعات ناپايدار و نابسامان شهري در قالب محلات غيررسمي اشاره شده است. در اين طرح 10 محله غيررسمي 1- دوهزار؛ 2- نخل ناخدا؛ 3- توحيد؛4- پشت شهر؛ 5- بهشت‎زهرا؛ 6- نايبند؛7- ايسني؛ 8- ششصد دستگاه؛ 9- خواجه‎عطا؛ 10- سورو، مطالعه و بررسي شده اند.
اين طرح
با اشاره به حجم گسترده و رو به افزايش اسکان هاي غيررسمي اذعان مي کند که راه حل هاي متعارف نظير کنترل شديد فيزيکي، برخورد تخريبي و يا دادن خدمات محدود عمراني نمي تواند در سازماندهي مجدد سکونتگاه هاي غيررسمي مؤثر افتد بلکه بايد با تکيه بر توانمندي هاي دروني محلات غيررسمي و استفاده از ظرفيت هاي محلي و شهري، نگاه مجددي به اين محلات کرد، بنابراين براي توسعه فيزيکي و بهسازي محلات سياست ها و راهکارهايي را در دو سطح شهر و محلات فقيرنشين ارائه داده وهمچنين جهت مداخله در سطح محلات، سه حوزه برنامه‎سازي شامل بهسازي و ارتقاء فيزيكي محلات، توانمندسازي اهالي محلات و نهادسازي جهت استمرار و پايداري برنامه‎ها براي تغيير شرايط محلات غيررسمي شهر بندر عباس پيشنهاد و طراحي کرده است.
نکته قابل توجه اين است که در واقع طرح موردنظر با توجه به چارچوب راهبردي توانمندسازي و با محور قرار دادن مقوله ارتقاء توانمندي هاي ساکنين محلات و همچنين توجه به جنبه هاي محيط کالبدي، مجموعه پروژه هايي را پيشنهاد داده است اما مکانيسم هاي

Written by 

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *